KTO JEST KIM:

KRZYSZTOF BARANOWSKI

5.

Ramka_05_Pogoria_ill_2

1979/80 – budowa barkentyny Pogoria[1] dla Bractwa Żelaznej Szekli.

Pogoria powstała na zamówienie Telewizji Polskiej (oficjalnie: Komitet Do Spraw Radia i Tele­wi­zji) dla Bractwa Żelaznej Szekli. Zamówienie na budowę podpisał ówczesny prezes TVP i jed­no­cześnie komandor BŻSz, Maciej Szczepański. Przez wiele lat na żaglach rejowych Pogorii widniały znaki przypominające krzyże: były to cztery skrzyżowane szekle – symbol Bractwa. Dziś znak ten widoczny jest jedynie na dziobie barkentyny.

Pogoria to pierwszy żaglowiec zaprojektowany przez inż. Zygmunta Chorenia[2] i jego zespół – jej budowa była próbą generalną przed realizacją zamówienia Wyższej Szkoły Morskiej w Gdyni: nowoczesnego żaglowca pełnorejowego[3].

Pogoria powstała dzięki Krzysztofowi Baranowskiemu. Był człowiekiem, który kochał żeglować. Szczepański, z którym szczerze mówiąc miałem niewiele wspólnych kontaktów, popierał tę ideę, ale to było dzieło Baranowskiego. Przekonał go, że jest mu potrzebny żaglowiec. I chwała im obu za to. […] Baranowski jechał do Finlandii zamawiać żaglowiec dla telewizji, spotkaliśmy się w kawiarni, mówię mu: Krzysztof, po co masz tam zamawiać, kiedy my tutaj własnymi siłami w Gdańsku zrobimy? Szybko udało się nam znaleźć wspólny język. Trzeba było jednak przekonać stocznię. Przekonaliśmy wspólnie, że trzeba zrobić próbę przed Darem Młodzieży, przetrzeć szlak, zbudować Pogorię. I to było łamanie ludzkich, a nie politycznych, barier. Było żeglarskie lobby, które cieszyło się, że będziemy mieli nasz, polski żaglowiec i dlatego się udało.[4]

Trzymasztowa Pogoria ma ożaglowanie barkentyny: z pięcioma rejami na maszcie pierwszym (fok­maszt), żaglem gaflowym na maszcie środkowym (grotmaszt) i – obecnie – żaglem bermudz­kim na maszcie trzecim (bezanmaszt); oryginalnie bezanmaszt miał ożaglowanie gaflowe.

Nazwa „Pogoria” pochodzi od nazwy jeziora koło Dąbrowy Górniczej, na którym uczył się żeglarstwa Maciej Szczepański.
Etymologia: upowszechniona w 2 poł. XIX w. forma oboczna rzeczownika „Bogoria” (o prasło­wiań­skim źródłosłowie), będąc­ego nazwą polskiego herbu szlacheckiego i nazwiskiem małopol­skiego rodu rycerskiego, którego początki sięgają XII w.[5]

 

Dyferencje

Sukces ma zazwyczaj wielu ojców. Tym razem odnotować trzeba kwestie podnoszone przez kpt. Adama Jassera, założyciela Bractwa Żelaznej Szekli, wspomnianego w poprzednim roz­dzia­le. W broszurze wydanej z okazji 40-lecia istnienia BŻSz znajduje się następujące zdanie:

Wiosną 1977 roku kolega Krzysztof Baranowski przyjął moje zaproszenie do udziału w kie­rowaniu Bractwem i pomocy w zbudowaniu żaglowca. Otworzyło to dla niego możliwość realizacji kilku moich pomysłów. Jego rola w urzeczywistnieniu budowy dla Bractwa żaglowca, którym jest sławna „Pogoria”, była ogromna i decydująca. Ja jednak zostałem wyeliminowany z kierowania Bractwem i pozbawiony swojej audycji „Mesa” w Redakcji Sportowej TVP.
Złożyłem więc rezygnację i przyjąłem pracę oficera na pasażerskim żaglowcu „Fantome” pływającym po Karaibach.
[6]

Enigmatyczne stwierdzenie „otworzyło to dla niego możliwość realizacji kilku moich pomysłów” mogłoby być odczytane jako potwierdzenie naturalnej kontynuacji działania organizacji pod kie­row­nictwem kolejnego lidera, gdyby nie przekazy oralne upowszechniane przez kpt. Jassera, pre­cy­zujące powyższy cytat jako oskarżenie Krzysztofa Baranowskiego o przywłaszczenie autors­twa zarówno pomysłu budowy Pogorii jak i… Szkoły Pod Żaglami (patrz rozdział następny).

Źródła oralne, w systemach narzu­ca­ją­cych cenzurę, mają wielką wartość jako doku­menty his­to­rycz­ne, gdyż są często bar­dziej wia­ry­god­ne niż kontro­lo­w­ane odgórnie źródła pisane. Ponieważ po roku 1989 o cenzurze (przy­naj­mniej w tym wypadku) nie może być już mowy, wypowiedzi tego typu zo­sta­łyby w niniej­szym opra­co­wa­niu pomi­nięte jako opo­wieści ustne, które teoria lite­ra­tury umieszcza w rodza­ju gawęd, trady­cyj­nie wygła­sza­nych pod­czas biesiad i spot­kań towarzyskich.
Sytuacja zmienia się, gdy gawęda za­czy­na trafiać jako materiał źródłowy do dysertacji nauko­wych, co odwra­ca sytu­ację dia­met­ral­nie, gdyż użycie w pracy badawczej i podanie w bibliografii nobi­li­tuje gawędę do rangi źródeł materialnych i zmie­nia sto­pień wia­ry­god­ności samej infor­macji: kolej­ni bada­cze mogą się bowiem powo­ły­wać na auto­ra dyser­tacji, pomi­ja­jąc fak­tyczne źródło.
Piszący te słowa dotarł do rozprawy[7], w której znajdują się następujące akapity:

Współpraca z telewizją zacieśniała się i Adam Jasser został w niej zatrudniony jako lider Bractwa Żelaznej Szekli. Było dla niego oczywiste, że jeżeli organizacja ma się rozwijać – potrzebne jest rozszerzenie skali działań i nowe projekty. Jasser próbował więc pozys­kać prezesa telewizji do współpracy finansowej dla rozwoju organizacji. Kapitan twier­dzi, że wtedy opracował koncepcję „Szkoły pod Żaglami”, którą przedłożył prezesowi Szczepańskiemu [Jasser, Adam. Czterdziestolecie Bractwa ŻelaznejSzekli. s. 17]. Był on sceptycznie nastawiony do pomysłu, ponieważ uważał, że niemożliwe jest połączenie intensywnego rejsu na żaglowcu z nauką szkolną. Jasser uznał, że potrzebuje „idola”, ambasadora, „twarzy” projektu:

„Krzysztof Baranowski był już wtedy rozpoznawany, znaliśmy się. Zaproponowałem mu współpracę, zgodził się od razu. Przedstawiłem Krzysztofa prezesowi Szczepańskiemu. Następnie Baranowski przyszedł z projektantem Zygmuntem Choreniem z gotowym projektem żaglowca.” [z wykładu Adama Jassera na pokładzie STS „Pogoria”, 2013-06-23.]

Adam Jasser w rozmowach i wywiadach przedstawia pogląd, iż to on był twórcą / współ­twórcą koncepcji „Szkoły pod Żaglami”, która została następnie zawłaszczona przez Krzysztofa Baranowskiego i stała się powodem niechęci obu kapitanów, którzy pozostają w sporze do dzisiaj. […]

Podczas cytowanego wystąpienia w „Tawernie Korsarz” w Warszawie [A. Jasser, prelekcja podczas spotkania z okazji wydania książki Czterdziestolecie …; Tawerna Korsarz, Warszawa, 2013-12-03], Adam Jasser również sobie przypisuje pomysł na szkolny charakter żaglowca STS „Pogoria”.

 

Krzysztof Baranowski, poproszony o komentarz, napisał:

Pretensje „autorskie” Jassera do Szkoły pod Żaglami powinny pojawić się trzydzieści lat temu albo jeszcze wcześniej, sądząc z podanych cytatów. Między nami nie było żadnej niechęci, o której wspomina praca. Gdyby Jasser miał pomysł jakiejkolwiek szkoły, to by powiedział – przecież Szczepański był Komandorem, ale Bractwem ja zarządzałem jako Wicekomandor i bynajmniej nie byłem figurantem: pracowałem u Szczepańskiego na peł­ny etat (komentatora) jako dziennikarz telewizyjny i miałem własny program popula­ry­zu­jący żeglarstwo „Żeglarska Siódemka”.

Adam nosił się z pomysłem żaglowca, ale zupełnie innego: szkunera na wzór „Winstona Churchilla” i „Malcolma Milllera”. Dyskutowaliśmy nad takielunkiem, ale Szczepański przychylił się do mojego pomysłu – żaglowca rejowego.

Zdania: „Przedstawiłem Krzysztofa prezesowi Szczepańskiemu. Następnie Baranowski przy­szedł z projektantem Zygmnutem Choreniem z gotowym projektem żaglowca.” brzmią efektownie, ale pierwsze mówi o tym, co działo się w roku 1977, a  drugie – dwa lata później, w 1979.

To były dwa lata pracy, dyskusji i przygotowań, w których Adama już nie było, bo „został wyeliminowany” – ale nie z mojego powodu, tylko z natury telewizji oraz swojego bez­tros­kiego – wówczas – charakteru. On sam zresztą wyemigrował do Stanów i słuch po nim zaginął na wiele lat.

O Szkołę pod Żaglami była ogólnopolska batalia sięgająca od PZŻ do parlamentu – wszę­dzie negatywne opinie! – ale wtedy Jassera już nie było i ani nie pisnął, że to jego pomysł. A prasa pomstowała na mnie (a nie na Jassera), że taki głupi pomysł!

Ale podobnie zachowała się Kanada przypisując sobie autorstwo Class Afloat, choć są świadkowie, że to ja wymyśliłem im nazwę i byłem ich pierwszym kapitanem.

Słusznie Adam twierdzi, że rozmawialiśmy o żaglowcu szkolnym typu szkuner i być może namawiał on Szczepańskiego, by taki zbudować, ale Szczepański najwyraźniej Adama nie słuchał, skoro przystał na moją propozycje, by był to żaglowiec rejowy – barkentyna.

Adam […] gdy kierował Bractwem zza pleców Szczepańskiego wiedział (tak jak my wszys­cy), że trzeba zbudować żaglowiec, ale w tej sprawie nie zrobił wiele więcej ponad mówienie o tym. Ja również wiem, że i dzisiaj trzeba zbudować nowy żaglowiec, ale – gdy zbuduję – pojawi się cały szereg autorów tego pomysłu.[8]

 

Wyjaśnienia te powtarzają wszystko, co zostało w niniejszym opracowaniu przytoczone wcześ­niej, zwłaszcza fragmenty książki Samotny żeglarz (1995) i wypowiedź Zygmunta Chorenia w wy­wiadzie opublikowanym w Naszym Morzu (2011). Stwierdzenia te nigdy nie spotkały się z pisemną krytyką bądź zaprzeczeniami.

 

1980

Lipiec-sierpień

Krzysztof Baranowski dowodzi Pogorią i młodzieżową załogą z Bractwa Żelaznej Szekli podczas regat Operacji Żagiel na Bałtyku, w cieśninach duńskich i na Morzu Północnym.

Wyścig rozgrywany jest w dwóch etapach: Kilonia – Karlskrona (wokół Gotlandii) i Friedrichshavn – Amsterdam.

Pogoria – startująca w grupie A (największe żaglowce) – kończy oba jako pierwsza w swojej klasie; po końcowych przeliczeniach dwukrotnie sklasyfikowana jest na trzecim miejscu, jednak uzyskuje nieoficjalny tytuł „najszybszej jednostki regat”.

 

Wrzesień – listopad

Maciej Szczepański przestaje być prezesem Radiokomitetu i zostaje aresztowany pod zarzutem korupcji i niegospodarności, czego symbolem ma być rzekomo Pogoria.
Spartańsko urządzonej barkentynie nieświadoma prawdy opinia publiczna, podsycana goniącymi za sensacją artykułami, przyszywa łatkę „luksusowego jachtu prezesa”.[9]

Atmosfera wokół żaglowca robi się gorąca, a jednym z najczęściej podsuwanych rozwiązań jest „sprzedać”.
Przeciwstawiają się temu robotnicy Stoczni Gdańskiej.

Nominalnym właścicielem Pogorii jest Komitet ds RiTV, a oficjalnym – Skarb Państwa. Użytkownikiem i koordynatorem rejsów żaglowca zostaje Polski Związek Żeglarski.
Formalnie, dopiero 29 stycznia 1988 [patrz niżej, pod tą datą] barkentyna została nieodpłatnie przekazana PZŻ-owi, który zarejestrował ją w Centralnym Ośrodku Żeglarstwa w Trzebieży.

Przeciągające się targi o „Pogorię” zatrzymały żaglowiec w kraju aż do zimy. Telewizja chciała sprzedać swój żaglowiec za granicę, wstydząc się wszystkiego, co wiązało się z oso­bą byłego prezesa, ale głosy protestu z różnych stron wstrzymały tę decyzję. Szcze­gól­nie ostro wystąpiła Stocznia Gdańska i tamtejsza „Solidarność”. Robotnicy odgrażali się, że przyspawają burtę do nabrzeża.

Chęć przejęcia „Pogorii” zgłosili harcerze, Polska Akademia Nauk i Polskie Linie Oce­ani­cz­ne. Telewizja, nie mogąc się na nic zdecydować, wyraziła wreszcie zgodę, by statek nie stał bezczynnie. Polski Związek Żeglarski zaproponował koordynację zadań, cokol­wiek by to miało znaczyć. I tak zacząłem biegać w poszukiwaniu kontraktu, za którym sta­łyby jakiekolwiek pieniądze.

Stanisław Rakusa-Suszczewski, kierownik jednego z zakładów PAN, postać barwna i kon­tro­wersyjna (jak każdy pionier w swojej dziedzinie), od lat był związany ze stacją antark­tyczną PAN na wyspie King George w archipelagu Południowych Szetlandów. W tych trud­nych czasach zabiegał o tani transport ludzi i sprzętu na wyspę odległą od Polski o dzie­więć tysięcy mil.

– Może popłyniecie na żaglach?[10]

 

7 grudnia

Krzysztof Baranowski wypływa Pogorią z Gdyni do Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego pracującej na Wyspie Króla Jerzego (King George Island) w archipelagu Szetlandy Południowe leżącym u brzegów Półwyspu Antarktycznego.

Pogoria, wyczarterowana przez Polską Akademię Nauk, wiezie na Stację polarników i sprzęt; w drodze powrotnej – zabiera do Polski grupę, która właśnie skończyła zimowanie.

_01_1981-02-04_06_Robak_K_Pogoria_mapa_3a_sm2© 

 

1980-12-07  1981-04-17 – rejs antarktyczny Pogorii

Kapitan: Krzysztof Baranowski;
zastępca kapitana: Andrzej Marczak;
załoga etatowa: Stanisław Bojaruniec (kuk), Wojciech Fok (bosman), Marek Kleban (II mechanik), Romuald Mineyko (I mechanik);
załoga niezawodowa: Henryk Bartoszuk, Dariusz Bogucki, Wojciech Burkot, Stanisław Choiński, Wojciech Chudzyński (od 1981-02-07), Tomasz Gasiński, Ryszard Gutkowski (od 1981-02-07), Ryszard Halba (od 1981-02-07), Jerzy Kaszubowski (od 1981-02-07), Janusz Kawęczyński, Zbigniew Kleban, Jan Kłossowski, Jerzy Komorowski (od 1981-02-07), Włodzimierz Ławacz (do 1981-02-04), Andrzej Makacewicz, Stefan Misiaszek (do 1981-02-04), Eugeniusz Moczydłowski (od 1981-02-07), Ryszard Mokrzycki, Wojciech Przybyszewski, Kazimierz Robak, Wojciech Sławiński, Zbigniew Studziński, Jan Styczyński (od 1981-02-07), Zdzisław Szczepaniak, Jerzy Szyłak-Szydłowski (od 1981-02-07).

_02_1980-81_Robak_K_Pogoria_mapa_4_sm2©_03_1981-02_Robak_K_Pogoria_mapa_2b_sm2©

1980
7 grudnia               – wyjście z Gdyni

12/13 grudnia        – Kanał Kiloński
23-24 grudnia        – reda Falmouth

1981
2 stycznia              – Las Palmas (Wyspy Kanaryjskie), tankowanie wody i paliwa

1 lutego                  – Cieśnina Le Maire’a między Ziemią Ognistą a Wyspą Stanów
4-7 lutego               – Wyspa Króla Jerzego: Zatoka Admiralicji i Stacja im. Arctowskiego
12-13 lutego           – postój w Stanley (Falklandy)
25-27 lutego           – Rio de Janeiro, tankowanie wody i paliwa
8-9 kwietnia           – reda Falmouth
10 kwietnia            – reda Lymington w cieśninie Solent
13 kwietnia            – 00:15: zderzenie z m/s Gen. Popławski na torze wodnym do Hamburga
13-14 kwietnia       – Cuxhaven, zabezpieczenie uszkodzeń przed dalszą żeglugą
14/15 kwietnia       – Kanał Kiloński
17 kwietnia            – Gdańsk; 132. dzień rejsu; 20 820 Mm.[11]

 

1981

1 lipca

Posiedzenie Izby Morskiej w sprawie kolizji Pogorii z dziesięciotysięcznikiem Polskich Linii Oceanicznych m/s Gen. Stanisław Popławski:

Kolizja nastąpiła na torze wodnym ujścia Łaby, prowadzącym obok Brunsbüttel i zachodnich śluz Kanału Kilońskiego do portu w Hamburgu, tam gdzie mielizna Mittelgrund rozdziela szlak wodny na jednokierunkowe pasy, 1000 m na NW od pławy nr 15.

_04_1981-04-13_01_Mittelrinne_1j©[12]

Na torach wodnych obowiązuje ruch prawostronny.

M/s Gen. Stanisław Popławski, płynący w kierunku zachodnim, ze względu na duże zanurzenie uzyskał jednorazową zgodę na płynięcie (swoją) lewą stroną toru wodnego, a więc „pod prąd”. Żegluga odbywała się w gęstej mgle, jednak służby nawigacyjne Gen. Popławskiego nie nadawały sygnałów mgłowych.

Kapitanowi Pogorii zarzucono: zastosowanie do nawigacji mapy o niewłaściwej skali; złe odczytanie ech radarowych; niewłaściwy manewr.

Kapitanowi Gen. Popławskiego zarzucono zaniechanie nadawania sygnałów mgłowych oraz ich nieznajomość.

Orzeczenie Izby Morskiej zostaje zakwestionowane przez obie strony.

Posiedzenie Odwoławczej Izby Morskiej wyznaczono na 8 lutego 1982.

 

5-28 września

Krzysztof Baranowski płynie – jako filmowiec – na Darze Pomorza na trasie Gdynia – Kotka – Gdynia, w ostatnim rejsie tego żaglowca[13].

Zaokrętowałem jako operator kamery, bo na żadną funkcję marynarską nie miałem prawa jako żeglarz amator bez zawodowych kompetencji. […] Kapitan Tadeusz Olechnowicz darzył mnie życzliwością, więc mogłem poruszać się po pokładzie swobodnie (w szczególności na rejach) i nie był to zresztą nasz pierwszy wspólny rejs.
Korzystałem z tej swobody do woli wynajdując niezwykłe ujęcia, które później, w filmie „Zmiana wachty”, mogłem wykorzystać.[14]

 

1982

8 lutego

Orzeczenie Odwoławczej Izby Morskiej w sprawie kolizji Pogorii m/s Gen. Popławski:

Bezpośrednia przyczyna wypadku leży tak po stronie s.y. «Pogoria» jak i m.s. «Generał Stanisław Popławski» z orzeczeniem, że s.y. «Pogoria» stworzył bezpośrednie zagrożenia, m.s. «Generał Stanisław Popławski» przyczynił się do tego wypadku.

Winą obciążony został w 80% s.y. «Pogoria», w szczególności j. kpt. ż.w. Krzysztof Baranowski, […] w 20% m.s. «Generał Stanisław Popławski», a w szczególności kpt. ż.w. Zbigniew Rabczuk.

Współwina znajdującego się na pokładzie Popławskiego pilota morskiego Ernsta Höhsa – ze względu na brak możliwości jego przesłuchania bezpośrednio na rozprawie — nie została orzeczona.

Stwierdzono ponadto, że zachowanie się m.s. «Generał Stanisław Popławski» po wypadku budzi o tyle zastrzeżenia, że zbyt późno nawiązał łączność z s.y. «Pogoria», podczas gdy zachowanie się tego ostatniego po wypadku nie budzi zastrzeżeń.

Wyrokiem Izby kpt. Krzysztof Baranowski został pozbawiony prawa wykonywania funkcji kapitana statku na statkach sportowych o długości powyżej 21 m na okres dwóch lat, kpt. Zbigniew Rabczuk za zaniedbanie nadawania sygnału mgłowego został ukarany „wytknięciem”. [15]

 

Krzysztof Baranowski:

Moje wnioski, po 26 latach od wypadku, są takie:

1. Przy właściwej mapie wypadek też by się zdarzył. Na mapie o większej skali uwidocz­nio­ne były tzw. linie radarowe, istotne dla prowadzenia statków z lądu, ale w owym cza­sie nie wiedziałem, że mają one dla mnie jakiekolwiek znaczenie. Do dziś nie korzystam z prowadzenia z lądu, ale wiem, że mam taką możliwość.

2. Błąd radarowy był ewidentny, ale wynikał on stąd, że radar w pewnym namiarze nie pokazywał echa, czego się domyślałem wcześniej, a co potwierdzono w trakcie remontu. Izba orzekła, że niedomaganie radaru to wynik kolizji i wstrząsu jakiego doznały urzą­dze­nia, a ja już wo­la­łem być sądzony za błąd radarowy niż za niedopatrzenie, że ze złym radarem w ogóle pływam.

3. Koledzy, z którymi byłem na mostku w tę feralną noc, pokusili się o analizę tego wy­pad­ku. Mój zastępca, dr inż. Dariusz Bogucki, tak ujął wynik swoich rozważań: „Twój skręt w lewo uratował nam życie, choć straciliśmy dziób jachtu. Skręt w prawo spo­wo­do­wał­by również kolizję, ale burtami. Zdarcie cienkiej stali z lewej burty spo­wo­do­wa­łoby natych­mias­towe zatopienie jachtu, podobnie jak to się wydarzyło na Titanicu, który ocalałby taranując górę lodową dziobem.”[16]

 

_05_1981-04-13_02_Manewr_2e© [17]

 

 1982

8 czerwca – 1 lipca

Pogoria, dowodzona przez kpt. Andrzeja Marczaka, bierze udział w zlocie żeglarskim Tydzień Kilonii (Kieler Woche). Czarteruje ją przedsiębiorca niemiecki, dla którego wozi gości w jednodniowych wycieczkach po Zatoce Kilońskiej i do Ærøskøbing na duńskiej wyspie Ærø.
Kontrakt, podpisany rok wcześ­niej, groził takimi karami za niedotrzymanie umowy, że mimo stanu wojennego[18] Pogoria i jej załoga (Krzysztof Baranowski jest zastępcą kapitana) otrzymują od władz spor­to­wych PRL zgodę na wyjazd za granicę.

 


[1] STS Pogoria – stalowa barkentyna trzymasztowa. Konstruktor: Zygmunt Choreń. Budowa (jako B-79/01): Stocznia Gdańska. Wodowanie kadłuba: 1980-01-23; podniesienie bandery: 1980-06-01.
Dł.: 46,8 m (153.5 ft); szer.: 8,00 m (26.2 ft); zanurz.: 3,7 m (12.1 ft); wysokość masztów od linii wodnej: 33,5 m (110 ft); wyporność: 342 BRT; pow. ożagl.: 945 m kw (10 172 sq ft). Silnik: oryginalnie – Wola Warszawa diesel, 310 KM (230 kW); obecnie – Volvo Diesel 360 KM (268 kW); śruba: dwułopatowa, nastawna; prędkość na silniku: do 8 węzłów. Zbiorniki wody: 40 t, zbiorniki paliwa: 20 t.

[2] Inż. Zygmunt Choreń, ur. w 1941, ukończył Politechnikę Gdańską i Leningradzki Instytut Budowy Okrętów. Jest żeglarzem i ka­pi­tanem jachtowym, jako członek załogi s/y Otago brał udział w pierwszych wokółziemskich regatach Whitbread (1973-74).
Jest współczesnym rekordzistą jeśli chodzi o liczbę zaprojektowanych i zbudowanych żaglowców – po prototypowej Pogorii (1980), na bazie jej kadłuba powstały: ORP Iskra II (1982, dla Wyższej Szkoły Marynarki Wojennej w Gdyni), Kaliakra (1984, dla bułgarskiej Wyższej Szkoły Morskiej w Warnie) i Oceania (1985, żaglowiec badawczy Polskiej Akademii Nauk ze zdalnie sterowanym ożaglowaniem płatowym).
W roku 1982 inż. Choreń i jego zespół zrealizowali zamówienie Wyższej Szkoły Morskiej w Gdyni: pełnorejowy trójmasztowiec Dar Młodzieży (108 m długości) zbudowany w Stoczni Gdańskiej. Bazując na kadłubie Daru, zespół inż. Chorenia zbudował w la­tach 1987-1991 serię pięciu pełnorejowców dla ZSRR; obecnie Mir (1987), Nadieżda (1991) i Pałłada (1989) pływają pod banderą Rosji, a Drużba (1987) i Chersones (1989) – Ukrainy.
Od 1992 pracuje we własnym biurze konstrukcyjnym „Choreń Design&Consulting” w Gdańsku.
Wiele zaprojektowanych lub przebudowanych przez Zygmunta Chorenia żaglowców powstało na zamówienie armatorów zagra­nicz­nych; wśród nich są: Alexander von Humboldt (przebudowa: 1988, bandera: Niemcy), Kaisei (zwodowany: 1990, Japonia), Estelle (1995, Finlandia), Royal Clipper (2000, Luksemburg) oraz Mephisto (2002, Luksemburg).
W 1990 roku na deskach kreślarskich biura projektowego Zygmunta Chorenia, na zamówienie założonej przez Krzysztofa Baranowskiego Fundacji Międzynarodowa Szkoła Pod Żaglami, powstał bryg Fryderyk Chopin, w tym samym roku zwodowany.

[3] był to Dar Młodzieży (108 m długości) zbudowany w 1982.

[4] Falba, Tomasz, Czesław Romanowski. „Byłem pieszczochem PRL-u: rozmowa z Zygmuntem Choreniem.” Nasze Morze, 2011, nr 4 (64), Gdańsk; s. 25.

[5] Robak, Kazimierz. „Pogorią” na koniec świata. Gdańsk, Wyd. Morskie, 1983, s. 161-163.

[6] Jasser, Adam. Czterdziestolecie Bractwa Żelaznej Szekli. Jastarnia, VII.1973 – VII.2013. Warszawa : Fundacja STS Fryderyk Chopin, 2013; s. 21.

[7] Dane bibliograficzne dysertacji znajdują się w dyspozycji autora niniejszego opracowania.

[8] Email do autora niniejszego opracowania z dn. 2014-05-17.

[9] Janusz Zbierajewski, kapitan który wielokrotnie prowadził Pogorię, z właściwym sobie humorem opisał to następująco:
Stajnia na „Pogorii” – W 1980 roku władza odczuwała silne zapotrzebowanie na dopieprzenie komuś z ówczesnego establishmentu. Idealnym kandydatem był ówczesny prezes Radiokomitetu, Maciej Szczepański. „Solidarność” na Woronicza machnęła gazetkę ścienną, na której wywieszono tekst, że ten wredny prezes, za pieniądze Radiokomitetu (czytaj – nasze) zbudował sobie luksusowy jacht z marmurami, basenem i stajnią dla konia. Następnego dnia te pierdoły przedrukowała „Trybuna Ludu”. Nawiasem mówiąc, był to chyba jedyny przypadek, kiedy „Trybuna” pisała to samo, co „Solidarność”, he, he, he.
No i naród uwierzył. W całości! Tyle, że jedni powoływali się na autorytet „Solidarności” a inni na autorytet „Trybuny”. A ja, naiwny, zmieniając załogi z Bractwa Żelaznej Szekli, usiłowałem co tydzień przekonać na Skwerze Kościuszki tłum paru tysięcy turystów, że tu nijakiej stajni nie było i nie ma. Naród wiedział swoje. Przecież „Solidarność” (albo „Trybuna”) wie lepiej niż jakiś tam kapitan „Pogorii”. A kiedy w Kołobrzegu, na uroczystości 20-lecia „Zawiszy” [1981; banderę na Z.C. II podniesiono 15 lipca 1961  przyp. KR], namówiłem fotografa wczasowego, żeby wprowadził na pokład „Pogorii” kucyka, a ja – przebrany za kapitana – udzieliłem wywiadu Telewizji Gdańskiej (karmiłem konika kostkami cukru klęcząc, bo kucyk był „sitting dog size”), tzw. szeroka publiczność z tym większym przekonaniem twierdziła, że na „Pogorii” jest koń, bo przecież telewizja go pokazywała. Zygmunt Choreń, który też bezskutecznie walczył ze stajnią, chciał mi podobno zrobić kęsim za ten głupi dowcip.
I mojżeszowskie 40 lat nic tu nie pomoże. Kolejne pokolenia będą sobie przekazywać sensacyjną wiadomość, że kiedyś na „Pogorii” była stajnia. I koń!
Książka pisana od stuleci przez Zbieraja <http://wojtekzientara.pl/zbieraj.html>

[10] Baranowski, Krzysztof. Samotny żeglarz. Warszawa : Wyd. IPS, 1995; s. 81-82.

[11] Robak, ibidem, s. 148-149.

[12] Z arch. K. Baranowskiego.

[13] Po powrocie do Gdyni Dar Pomorza przekształcony zostanie w statek-muzeum. W roku 1982 jego rolę – żaglowca szkolnego Wyższej Szkoły Morskiej w Gdyni – przejmie Dar Młodzieży.

[14] <http://krzysztofbaranowski.pl/rejsy.html>

[15] Orzeczenie Odwoławczej Izby Morskiej z dnia 8 lutego 1982, nr: OIM 17/81.

[16] Baranowski, Krzysztof. „Kolizja”. Jachting, nr 5 (26), maj, 2007; str. 35-37.

[17] Z arch. K. Baranowskiego.

[18] ogłoszony 13 grudnia 1981.


 

01_POGORIA_Schemat_ozaglowania_sm4Pogoria ma ożaglowanie barkentyny: reje na maszcie pierwszym (fokmaszt), żagiel gaflowy na maszcie środkowym (grotmaszt)
i – oryginalnie – na maszcie trzecim (bezanmaszt); obecnie bezanmaszt ma ożaglowanie bermudzkie

 

02_Kartka_SY_Pogoria_©1981: Pogoria pod żaglami
Fot. Janusz Uklejewski / pocztówka wydana w 1983 przez Spółdzielnię Pracy Dziennikarzy Omnipress-Sport

 

 

 

 

03_1979-07-25_Pogoria©04_1979-10-10_POGORIA_stepka©05_1979-12_POGORIA_kadlub©06_1980-01-23_POGORIA_po_wodowaniu©Zdjęcia z budowy Pogorii ze strony Fundacja Szkoła Pod Żaglami Krzysztofa Baranowskiego.

 

07_1980-12-07_Pogoria_fot_Malgorzata_Swierz_sm©1980-12-07: Pogoria w Gdyni przed rejsem antarktycznym
Fot. Małgorzata Świerz

 

08_1980-12-24_fot_Wojciech_Przybyszewski_sm2©1980-12-24: wigilia w rejsie antarktycznym Pogorii
Kapitan rozpoczyna od odczytania kilku akapitów z angielskiej locji Atlantyku „Ocean Passages

z lewej: Romuald Mineyko
Fot. Wojciech Przybyszewski

 

09_1980-12-24_fot_Kazimierz_Robak_sm©1980-12-24: wigilia w rejsie antarktycznym Pogorii
Kapitan łamie się opłatkiem z załogą
(od lewej: Wojciech Przybyszewski, Zbigniew Studziński, Krzysztof Baranowski, Stanisław Choiński)

Fot. Kazimierz Robak

 

10_1981-02-03_fot_Kazimierz_Robak_Icebergi_2_sm2©1981-02-03: Pogoria w Cieśninie Bransfielda
Fot. Kazimierz Robak

 

11_1981-02-06_fot_Zbigniew_Studzinski_u22a_sm2©1981-02-06: Pogoria w Zatoce Admiralicji u wybrzeży Wyspy Króla Jerzego
Fot. Zbigniew Studziński

 

 

12_1981-03_78_1_sm2_fot_Ryszard_Halba©1981, marzec: rejs antarktyczny Pogorii — Krzysztof Baranowski
Fot. Ryszard Halba

 

 

13_1981-04-17_KB_fot_Jerzy_Krug©_sm1981-04-17: rejs antarktyczny Pogorii — Krzysztof Baranowski
Fot. Jerzy Krug

 

14_1981-09-28_Gdynia_DP_007_sm1_fot_Kazimierz_Robak©1981-09-28, Gdynia: Dar Pomorza wrócił właśnie ze swego ostatniego rejsu do Kotki.
Krzysztof Baranowski z kamerą widoczny między podwięziami wantowymi.
fot. Kazimierz Robak

 

1987_POGORIA_Poczta_Polska

Znaczek Poczty Polskiej (1987): Pogoria przedstawiona jest z błędem: pas na kadłubie powinien być niebieski;
pas ciemnoczerwony (ale nie ceglasty!) nosi na kadłubie jej jednostka bliźniacza, ORP Iskra.

 

 

16_STS_POGORIA_Schemat_ozaglowania_2014_ZR3_sm2

Kazimierz Robak
Tampa, FL; 12 sierpnia 2014
Żeglujmy Razem

KTO JEST KIM: Krzysztof Baranowski – strona główna

Calendar

« October 2017 »
Mo Tu We Th Fr Sa Su
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31          

Może zrobić się chłodno już jutro
lub pojutrze, a może za tydzień?
Trzeba będzie wyjąć z kufra futro,
nie ma rady, jesień, jesień idzie!

 
Jesień
– jedna z czterech pór roku, przed nią było lato, po niej będzie zima, trwa od równonocy jesiennej (w 2017 – 22 września) do przesilenia zimowego (w 2017 – 21 grudnia), robi się coraz chłodniej… i tak dalej.

– Zima to jedna z czterech pór roku. Pozostałe to… hm… wios…
– Tak?
– …na, a potem lato… no i…
– Zaczyna się tak jak jedzenie, proszę pani.
– Ach, tak, jesień…

Była to bardzo dobra odpowiedź, doskonała. A mną owładnął stereotyp. Pod jego wpływem postanowiłem przebiec się po Internecie i poszukać wierszy o jesieni.
Spokojnie, żadnych poetyckich wzruszeń ani uniesień nie będzie, chciałem tylko zobaczyć, czy poeci – a jeśli tak, to którzy – potrafili wznieść się nad poziom melancholii, zadumy, narzekania, mgieł i osmętnic lub standard ostemplowany epitetem „złota”.

Dwie polskie jesienne ikony poezji to:

•   Staff, któremu – gdy jesień się rozełkała – ostatnie więdły kwiaty, warzyły się kasztany, trwogą krzyczało ptactwo, a deszcz jesienny dzwonił o szyby, podobnie jak partyzantom w piosence

•   i Harasymowicz – z jesienią, która zdmuchuje nawet jesienną stronę księżyca.

Smutek, proszę państwa, smutek.

 

Muza lżejsza wcale weselsza nie jest:

•   Czapińska nie wiedziała, czy się odważy uciec od jesieni byle jakim pociągiem, jej jednak można się nie czepiać, bo to psycholog z zawodu, poza tym Remedium ma etykietkę „hymn wagabundów”, a z nimi jest mi po drodze bardziej niż się wydaje.

•   Długosz poleciał standardem jesieni złotej, ale też ma darowane, bo o nalewkach (z dzikiej róży i porzeczki) napisał i zaśpiewał smacznie.

•   Kofta – przewrotnie, ale raczej mało optymistycznie (bo się w końcu depresje w impresje odmienią, ale tylko jesienią, jesienią).

A te dawniejsze, o tym że:

jesienne róże więdną już (gdy idziemy przez parku głusz),
że są dni umierające – chore, blade słońce
(oba teksty napisał Andrzej Włast)

– powinny być dawkowane przez lekarzy osobom wyjątkowo odpornym psychicznie.

 

Za to gdy zejść do klasyki – groza!

•   Achmatowa – piękna i liryczna, jak zwykle, ale jeśli wypatrzyła trzy jesienie w jednym roku, to już depresja najgłębsza, bo sowiecka (czemu, skądinąd, znając koleje jej życia, trudno się dziwić).

•   Apollinaire – deprecha awangardowa (chora i uwielbiana umrzesz, gdy na rozaria dmuchnie dziki huragan – chodzi o różę).

•   Baczyński – depresja dziejów (nie będzie cytatów).

•   Baudelaire – deprecha programowa (wstrętny mrok i plucha, przeczucie końca, monotonny łoskot – gwoździ w trumnę pośpieszne wbijanie), choć tak ostentacyjna, że jakby weselsza.

•   Broniewski – deprecha kliniczna (chwytają mnie złe listopady czarnymi palcami gałęzi).

•   Bursa – deprecha szarzyzny codziennej (październik z trudem wiąże koniec z końcem, piwo popija na kredyt i ostatnią przepije kapotę).

•   Gałczyński – deprechy różniste:
– listopadowa historyczna (Mgła. Mgła. Mgła. Cała Warszawa to mgła. Cała Polska to mgła. – …Piotrze, to ty? – To ja.);
– meteorologiczna (Lato się tak jak skazaniec kładzie pod jesienny topór krwawy bardzo);
– erotyczna (o, młody przyjacielu, poszukaj kochanki, która niech będzie jak jesień śmiertelna);
– ekonomiczna (i nic, już nic nie zachwyca; i nic, już nic nie wystarcza; idzie przez łan osmętnica: tęsknota gospodarcza);
– freudowska (jak na fryzie klasycznym dziewczyny dostojne z różowymi żądzami mężną wiodą wojnę);
– i towarzyska (oto się jesień zaczęła i nie ma komu dać w mordę).

•   Heine – deprecha oniryczna romantycznego samotnika (jesień – noc zimna i słotna, wicher drzew wstrząsa konary, samotny, konno w las wjeżdżam…).

•   Jasieński – futurystyczna (po rżyskach węszy wiatr i ryży seter), z rozkosznymi rymami (oliveleitmotiviw; wiatrpas-de-quatre), ale jednak deprecha (po polach straszą widma suchych iw; jesień, szara, smutna polska jesień…).

•   Leśmian – deprecha Dusiołka (Ziemia kona już – blada i Konam! – śmiercią piękną jesieni).

•   Lorca – deprecha iberyjska (wszystkie róże są białe, tak białe, jak moja rozpacz), choć jakby trochę polska.

•   Norwid – deprecha postromantyczna (ciernie deptać znośniej i z ochotą na dzid iść kły, niż błoto deptać, ile z łez to błoto, a z westchnień mgły).

•   Osiecka jest depresyjnie w jesieni lustrze bladym o jedno lato starsza.

•  Pawlikowska-Jasnorzewska jest, co prawda, w tęczy (liście jesienne leżą po brzegach dróg, mieniąc się jedną połową tęczy), bo – mimo że jesień – wzbiera w niej miłosne wyznanie; więc zderza się jesienność z wiosennością, a i motyw żeglarski się pojawia (liście wierzby płyną jak dżonki, wiatrem popychane).
    Jednak i tak depresję czuć na milę, bo tęczy jest tylko połowa, a powrót wiosny jest niekalendarzowy.
    A jeśli ktoś chce mi powiedzieć, że drzew bezlistnych rozszczepione pędzle to nie jest widmo, które się może przyśnić w nocy, że stwierdzenie kiedyś [jesień] przysypie mnie liśćmi i obraz jesieni, która oczami zranionej sarny patrzy na liście lecące, to nie smutek przemijania (więc depresja) – jego sprawa.

•   Poświatowska – deprecha egzystencjalna (jestem jesienne nagie drzewo, z zimna drżę).

•   Przybora – depresja wysmakowana (znów październik i ta jesień rozpostarła melancholii mglisty woal, gdy porwał dziewczę zdrady poryw i zabrała pomidory).

•   Stachura – deprecha ostateczna (mały listek ostatni zostawić komuś i umrzeć).

•   Trakl – deprecha katastroficzna (lęk przejmuje zgoła, gdy nocą rosa z drzew bezlistnych pada).

•   Tuwim – deprecha
– trochę miłosna (szukałem i czekałem w żrącej, okrutnej tęsknicy, w wieczór jesienny, ulewny),
– trochę alkoholiczno-metafizyczna (Wypiję kwartę jesieni, do parku pustego wrócę, na zimną, ciemną ziemię pod jasny księżyc się rzucę),
– trochę nostalgiczna (zamilkły w jesiennym uśmiechu zapatrzeniem dalekim się kołyszę),
– choć czasem jednak nad szablony wylatująca, jak np. we Wspomnieniu, od czasów Niemena kultowym.

•   Ważyk – deprecha kipiąca (nienawiścią do okupanta: jesień rdzawa, popiołami zdmuchnięta Warszawa).

•   Wierzyński – deprecha emigracyjna (ostatnie herbaciane róże i wieczór w szarudze i słocie – a wszystko na Long Island).

 

O Młodej Polsce nawet nie ma co wspominać, bo tam jeszcze smutniej niż u Staffa.

 

Nie zawodzi, co prawda, Barok i Klasycyzm, ale to też standard, bo tamtejszym poetom na ogół wszystko się kojarzyło jednoznacznie.

•   Morsztyn, po krótkim wstępie, domaga się prosto z mostu, ale chyba jednak zbyt bezpośrednio:

Dajże się i ty użyć, a daj wcześnie,
Póki jagodom dopiekają wrześnie,
I daj wprzód, niż nam zima smak odmieni
Zażyć owoców tak pięknej jesieni.

•   Kniaźnin zaś, mimo że jesień ma za posępną oznakę starzenia się wszystkiego, twardo deklaruje:

Moje to tylko serce bez zmiany
Służy statecznie Kostusi.
Zawsze swe dla niej rozrzewnia rany
I kochać ją zawsze musi.

I choć wiersz nie pozostawia wątpliwości, iż „Kostusia” jest zdrobnieniem „Konstancji” – pięknej, młodej, urodziwej i błyszczącej (choć z wiekiem uroda i blask kobiety jak wiosna z latem ubieży), dziś nie sposób uciec od skojarzenia współczesnego, które w zgrubieniu imienia brzmi raczej złowieszczo.

Więc też deprecha, choć achronologiczna.

 

Punkt siedzenia określa punkt widzenia.
Na Florydzie jesień to ochłodzenie z ponad trzydziestu stopni Celsjusza do lekko ponad dwudziestu, spadek wilgotności z niemal setki do znośnych osiemdziesięciu procent. Słowem – powrót pięknego europejskiego lata.

Ale zadzwoniłem do Polski, a tu mi przyjaciel mówi: „Wojna. No, może jeszcze nie – ale w powietrzu wisi.”

Pytam: „Z kim?”

Odpowiada: „A ze wszystkimi. Z Niemcami – bo w końcu tę drugą światową musimy wygrać. Z Francją – bo chcą za dużo pieniędzy. Z Ruskimi – bo z nimi inaczej się nie da. Z Litwinami i Ukraińcami – bo zapomnieli, że Wilno i Kijów to nasze, po ojcach. Z Czechami – bo wciąż Zaolzie ich. Z Angolami też będzie, bo nam rachunek za leasing Spitfire'ów w czasie Bitwy o Anglię wystawili i sami z polskiego banku pobrali. Jak dobrze w kodeksach prawnicy pogrzebią, to na Szweda też ruszymy, bo dyzgusta Świętemu Przybytkowi czynił i księdzu Kordeckiemu zdrowie odbierał. Ameryka nam pomoże, wróg nie ma szans.”

Myślę sobie: „Źle. Jak Ameryka nam pomoże, to po wygranej kawę tylko ze Starbucksa będzie można w Polsce pić, a moja znajoma kawiarnię ma i zawsze na tych z franczyzą pomstuje, to zbankrutuje jak nic. Ale jak wojna – to wojna, rady nie ma.”

 

I od razu mi na myśl przychodzi wiersz Andrzeja Waligórskiego, o jesieni właśnie – i nie tylko.
Krytycy nie odnotowują tego nazwiska wśród najpierwszych poetów, ale nic na to nie poradzę, że jego utwory lubię, a doktor Duszkiewicz (ze Świdnicy i z Pogorii) nawet zna na pamięć prawie wszystkie (memorię ma lekarską, na osteologii wytrenowaną , więc żadna dziwota).

I zimno mi się, mimo tej Florydy, robi: Waligórski – satyryk, a u nas to już od stuleci tylko błaznowie potrafią prawdę powiedzieć i przyszłość przewidzieć. Bo tak:

Znowu jesień, znowu jesień polska,
Żółte liście na ulicach Wrocławia,
Kowalskiego wzięli do wojska,
Zamachowski zacier nastawia.

Przyszedł sąsiad i gada po lwowsku
(choć urodził się koło Gorzowa)
– Patrz pan, jakiś ziomkostwa na Śląsku
Nie daj Boży si zaczni ud nowa.
[…]

Tylko panna Hortensja we dworze
Plan kampanii ustala po cichu:
– Panie Maćku, tu się rannych położy,
A CKM ustawicie na strychu.

Babie lato leci wzdłuż ulicy
Kocur drzemie na grządce z petunią…
– W razie gdyby oprócz Niemców bolszewicy,
To gdzie szukać granicy z Rumunią?
[…]

Tego nawet Grotowski ze Zwierzchowską nie zaśpiewali!

Zadzwoniłem jeszcze raz.
„Nie – mówi przyjaciel – bez nerwów. Tak źle to jeszcze nie jest. Wciąż jesteśmy w NATO i w Europie, więc jeszcze nie czas.”

A tu od innych przyjaciół kartki z wakacji dostaję, pocztówki z rejsów – wszyscy szczęśliwi, zadowoleni, żadna wojna im nie w głowie. Więc jak zwykle: jednomyślności w narodzie nie ma, a idzie ku lepszemu.

Waligórski przewidział i to, bo zakończył:

Znowu jesień, taka śliczna znowu,
Wieczór ciepły jak wtedy, w przeddzień…
– Chodź, przejdziemy się z psem Jaworową,
Wnuki rosną… E, jakoś to będzie.
.

Oby miał rację.

 

Punkt widzenia z punktu siedzenia może być również określony przez współrzędne geograficzne pozycji obiektu pływającego.

W zeszłorocznym dniu równonocy kołysałem się na falach Morza Czarnego. Nie „wśród fal”, bo obiekt pływający stał wówczas na cumach w porcie Soczi.

Po kei snuli się policjanci z psami i bez psów, tajniacy i różne dziwne indywidua, które próbowały przekonać nas że są przeciwko obecnemu rządowi, myśląc pewnie, że nie wiemy, iż aby do nas dojść, trzeba przejść przez kilka posterunków kontrolujących tożsamość.
Jeśli rzeczywiście dzisiejsi rosyjscy dysydenci mogą swobodnie przechodzić kordony graniczne, by opowiadać o swoich tęsknotach cudzoziemcom – znaczy, że w Rosji zmieniło się wiele.

Ale na pewno nie zmieniło się swoiste pojęcie gościnności ze strony władz: piątka moich współtowarzyszy żeglugi, która ośmieliła się przyjechać do Rosji bez wiz, dostała kary pieniężne i bezwzględny zakaz opuszczania pokładu, co sprawdzali niespodziewanymi wizytami policjanci (bez psów) o niespodziewanych porach (tak, w nocy też).
Nic to, że żaglowiec brał udział w międzynarodowych regatach.
Nic to, że został do Rosji zaproszony.
Nic to, że organizatorem była największa w świecie organizacja zrzeszająca wszystkie wielkie żaglowce (w tym rosyjskie).
Nic to, że w świecie zachodnim rosyjskim żeglarzom bez wizy dawane są tymczasowe pozwolenia na poruszanie się po porcie i okolicach.

Podejście do niebłagonadiożnych nie zmieniło się w Rosji na jotę, co oczywiście nie przeszkadzało miejscowym konferansjerom i dziennikarzom epatować publikę komunałami o odwiecznej gościnności, otwartości i radości z powodu wizyty tak znakomitej flotylli.
Inna rzecz, że owa międzynarodowa organizacja palcem nie kiwnęła w sprawie osadzonej na pokładzie piątki, a komunały łykała z oczami przymkniętymi z zachwytu.

Mickiewicz pisał o krajach, w których panuje „noc głucha”.

Proponuję zamienić „noc” na „jesień”. By życzyć rychłego nadejścia wiosny wraz z jutrzenką (też tą od Mickiewicza).

 

Opowiastka o jesieni byłaby niepełna bez przypomnienia co najmniej trzech utrwalonych w języku polskim, związków frazeologicznych, w których jesień występuje.

 

Pierwszy ślad jesień zostawiła w nazwie „złota jesień” nadanej okresowi pięknej pogody we wrześniu i październiku, kiedy ptaki ulatują, a wyże nadlatują.
W innych językach nazywa się to na ogół od lata: po angielsku „indiańskie lato” (Indian Summer), po niemiecku „późne lato” (Spätsommer), a po szwedzku „lato św. Birgitty” (Brittsommar; choć niektórzy mówią, że to od Brytanii).
Wrodzony Polakom optymizm i realizm spowodował, że nazwaliśmy to właściwie, bez mydlenia oczu: od jesieni, która albo w te piękne dni już stoi za progiem, albo właśnie nadeszła.

Charakterystyczne dla „złotej jesieni” są nitki pajęczyn unoszące się w powietrzu.
I znów – w językach obcych nazywa się to dziwacznie: „pajęcze latawce” lub „pajęcze balony” (spider kiting lub spider ballooning) po angielsku, „pajęczy lot” (vuelo arácnido) po hiszpańsku, a Francuzi, gdy chcą uniknąć anglicyzmu ballooning, używają czasownika montgolfière.
My, znani z rycerskości, kurtuazji i czci dla płci niewieściej, nazwaliśmy to lotne zjawisko „babie lato” (przepraszam: Pawlikowska-Jasnorzewska się wyłamała, nazywając lecące pajęczyny „szalem kaukaskim”, ale wiadomo – kobieta!). A Rosjanie, mimo że uważają Kaukaz za swój, nazwali to (бабье лето) za nami.

Metaforycznie „złota jesień” to wiek, w którym panowie przeżywają drugą młodość, a paniom (pamiętajmy o przyrodzonej nam rycerskości, kurtuazji i czci dla płci pięknej – ale do czasu) przystoi jedynie: kądziel, koronkowy czepek babuni, kapcie i bezzębność.

Tak czy inaczej jesień – metaforycznie – oznacza schyłek: zapowiada koniec roku, życia, okresu, ery. W przeciwieństwie do wiosny, która wszystkiego ogłasza początek, po zwycięstwie nad zimową martwotą obsypany kwiatami, miłością i zielenią.
Chciałbym więc wiedzieć, kto wymyślił dla okresu, który zakończył totalitarną zimę w krajach ówczesnego bloku sowieckiego, nazwę „jesień ludów”?
Prawda: wyjęcie głowy spod sierpa i młota, zapoczątkowane w PRL (4 czerwca 1989), a kon­ty­nu­o­wa­ne w tymże i następnym roku na Węgrzech, w NRD, Czechosłowacji, Rumunii i Bułgarii, było formalno-prawne, bo kilku generacji trzeba by wyrzucić je z umysłów i serc. Chcę jednak wierzyć, że był to początek czyli wiosna  nowej ery, a nie – na litość boską! – jej schyłek, czyli jesień! Bo co potem?
Choć fakt: zastanowienie moje (kto wymyślił?) jest retoryczne, gdyż odpowiedź narzuca się sama: cichy marksista postkomunista!.

Drugi ślad jesień zostawiła w terminologii muzycznej.

Festiwal „Warszawska Jesień”, który po raz pierwszy odbył się w roku 1956 (wymyślili go kompozytorzy Tadeusz Baird i Kazimierz Serocki) i trwa do dziś, to jedna z najbardziej odjazdowych imprez muzycznych w dziejach świata. Jakim cudem PRL-owska cenzura pozwoliła na jego (nieprzerwane, z wyjątkiem stanu wojennego) istnienie – nie mam pojęcia.

 

Trzeci ślad jesień zostawiła w literackich tytułach.

Pomińmy Witkacowskie Pożegnanie jesieni (1927), obie Jesienie (1934, 1936) Schulza, Polską jesień (1955) Jana Józefa Szczepańskiego, Złotą jesień (1954) Hłaski, Trzecią jesień Dąbrowskiej, a nawet Siódmą jesień (1921) Tuwima.

Sądzę bowiem, że w dziale „jesienne tytuły” pierwsze miejsce zajmuje dzieło holenderskiego mediewisty Johana Huizingi Jesień średniowiecza. Oryginał został wydany w roku 1919, przekład polski (Tadeusza Brzostowskiego) ukazał się dopiero w roku 1961, ale od tego czasu wywiera wpływ na kolejne pokolenia Polaków. Nawet swego czasu, w pewnych kręgach, poważnym towarzyskim obciachem była niezna­jomość tej średniowiecznej panoramy dziejów.
Jak dziś przedstawia się sprawa znajomości dzieła Huizingi – nie mnie wyrokować, ale jednego jestem pewien: tytuł zarówno zapadł w świadomość masową, jak i wzbogacił ekspresyjną warstwę polszczyzny.

Stało się to za sprawą geniuszu tłumaczki, Elżbiety Gałązki-Salamon, która – pracując nad dialogami filmu Pulp Fiction (1994) Quentina Tarantino – kwestię „I'm gonna get medieval on yo' ass!” podała jako: „Zrobię ci z dupy jesień średniowiecza!”

 

Dosyć już tych jesienności. Na psa urok!
Teraz kilka przysłów (niby dla poprawienia nastroju, ale też depresyjne!):

Idzie jesień, a tu próżna kieszeń.

Im głębiej w jesieni
grzebią się robaki,
tym bardziej zima
da się we znaki.
[bardzo to przysłowie lubię!]

Jesień, brzuch kieby kieszeń.

Jesień tego nie zrodzi,
czego wiosna nie zasiała.

Kto w jesieni swoich bydląt nie tuczy,
ten je w zimie dźwiga, na wiosnę wywłóczy.

Przyszła jesień,
a tu próżna kieszeń.

Przyszła jesień, ręce w kieszeń.

W jesieni, gdy tłuste ptaki,
mróz w zimie nie ladajaki.

W jesieni, prędko
gdy liście z drzew padnie,
to wkrótce zima będzie,
każdy zgadnie.

W jesieni wczas mróz,
na wiosnę prędko rychtuj wóz.

W jesieni
z garnca deszczu, korzec błota;
na wiosnę
z korca deszczu, garniec błota.

Pzdrwm_Robak

PS.
Za pocztówki dziękuję (w kolejności nadlatywania z czterech stron świata):

•   Kai (ze Shqipërii);
•   Kai, Mai i Witoldowi (z Finlandii, z rejsu Zaruskim);
•   Markowi (właśnie temu ze Świdnicy, a kartka była pantomimiczna z Wrocławia!);
•   Oli, Matyldzie, Mai, Strusiowi, Zuzi i Zuzi (skądże by, jak nie z Pogorii sześć pocztówek w jednej kopercie!);
•   Karolowi (z któregoś z rozlicznych festiwali);
•   Natalii (z Lidingo w Szwecji);
•   Łukaszowi (nie powiem, skąd);
•   Magdzie i Maszy (najpierw z Grecji, później ze Złotych Gór);
•   Oli (banan z Tennessee!);
•   Zuz-Ali (z Jastrzębia, ale i ze Zdroju);
•   Martynie (ciężko powiedzieć, skąd : );
•   Mirce i Stachowi (najpierw z Gruzji, a potem z Litwy);
•   Kasi (z jej rejsu na pokładzie jednostki czterokołowej Helena);
•   Krzysztofowi, znanemu jako "Kapitan" (z wędrówki po ostępach Montany i Yellowstone);
•   Ryśkowi (z rejsu, który prowadził dookoła Sycylii);
•   Kryspinowi (z Krakowa ale z Wieliczki);
•   Dorocie, Idze i Karolowi (z Kazimierza).

 

Cytaty na wstępie:

Andrzej Waligórski – „Jesień idzie”.
Eugène Ionesco – Lekcja (La Leçon; 1950). Tłum. Jan Błoński.

PAŹDZIERNIK...

Jasne, że październik. Wystarczy spojrzeć w okno i widać. No, chyba że ktoś mieszka w tropikach, na przykład w Singapurze.

Październik – dziesiąty miesiąc w roku, według używanego w Polsce kalendarza gregoriańskiego, ma 31 dni.
Jest najdłuższym miesiącem w roku kalendarzowym: ponieważ na październik przypada zmiana czasu letniego na zimowy jest on dłuższy o jedną godzinę od pozostałych 31-dniowych miesięcy.

Teraz powinno być, jak etymologię słowa „październik” wyjaśnia Aleksander Brückner (pamiętamy: 1856-1939, filolog, slawista, historyk literatury i kultury polskiej, znawca staropolszczyzny) i jeszcze np. zgrabny cytacik z Lindego. Ale nie będzie, bo to wyjaśni każdy, nawet ci, co o Brücknerze i Lindem nie słyszeli w życiu, a nawet tacy, dla których zaskoczeniem jest fakt istnienia słownika języka polskiego, bo przecież jeżeli słownik – to z jakiegoś na jakiś, a nie z naszego na nasze.
„Wrzesień” – bo wrzosy, „listopad” – bo liście spadają, „grudzień” – bo gruda (tu już tak prosto nie jest, bo na własne uszy słyszałem, jak ktoś powiedział, że mu coś „idzie jak po grudzień”).

A „październik”? Tu też jest „trudniej”, bo chodzi o paździerze, od których jest też „płyta paździerzowa” (a nie na odwrót!) – odpadki z lnu lub konopi.
Dziś mało kto zna bajkę Konopnickiej Jak to ze lnem było, a tego, jak się obrabia len – poza specjalistami – dziś nie wie nikt, choć kiedyś była to jedna z podstawowych prac w każdym większym gospodarstwie. W bajce, jak to w bajce: był król – dobrotliwy, sprawiedliwy, ale bardzo nieszczęśliwy, ciągle bowiem był zmartwiony z racji takiej, że jego naród na grzbiet nie miał co włożyć. Dał mu starzec, przy drodze spotkany, worek nasion mówiąc, że złoto z nich wyrośnie – ale że nie wyrosło, więc król zielsko najpierw kazał wyrwać, później w rzece topić, później pod lasem rzucić. A gdy znów mu się przed oczy napatoczyło, zawołał:

– Hej tam! Zabrać mi to przeklęte zielsko i otłuc kijami, żeby aż z niego paździerze poszły!
I z wielką pasją do domu wracał, a z nim goście jego.
A pachołki tymczasem, one pęki łodyg porwawszy, zaczęli je kijami okładać tak, że aż z nich paździerze leciały.
Naleciał tych paździerzy okrutny pokład, a łodygi aż pobielały, jak z nich ta pierwsza surowizna zeszła.

Tymczasem starzec – którego król zdążył już w lochu uwięzić – nauczył dzieweczkę jedną, jak z łodyg lnianych nić wysnuć i płótno utkać, i królowi sztukę materiału w darze złożył, mówiąc:

Kazałeś go topić?
Dobrześ uczynił, bo jego łodyżki w wodzie odmięknąć muszą.
Kazałeś go z wody precz cisnąć?
Dobrześ uczynił, bo go trzeba suszyć.
Po moknięciu owym kazałeś go kijami z paździerzy obić?
Dobrześ uczynił, bo tę złą paździerz obić trzeba z łodygi, żeby ją uprawić.
Kazałeś je zaś powtórnie kijami obijać?
I toś dobrze uczynił, bo do trzeciej skóry len obić trzeba i kijem go wyłamać, żeby do włókna się dostać.
[…] Królewna niech każe po wsiach len siać i tak go sprawić z rozwagą i miłością, jakeś go ty królu, z gniewem sprawiał, a z płótna niech da koszule dla wszystkich sierot i niemocnych szyć, co jest więcej niż złoto, bo jest poratowanie ubóstwa i niedostatku.

I tak to się wszystko – jak pisał x. Tischner – fajnie po góralsku skończyło, hej!

 

Hen, drzewiej... [„hen” to wg słownika 'wzmocnienie okolicznika miejsca', „drzewiej” to 'dawniej' (a nie tryb rozkazujący)] dziesiąty miesiąc roku nazywano u nas również: paździerzec lub paździerzeń (od tych samych paździerzy), pościernik (od ściernisk jesienią pola pokrywających), a także winnik, co zbieżne było ze starogermańską nazwą października Weinmond, więc smacznie – bo od wina.

Łacińska nazwa October – „ósmy miesiąc” (octo to po łacinie osiem), zaczęła być używana od roku 46 p.n.e., kiedy to Rzymianie za pierwszy miesiąc roku uznali Ianuarius (styczeń) zamiast marca (Martius).
Nazwa ta została zapożyczona przez większość języków europejskich.

 

Październikowe rocznice

 

1 października 1800: trzeci traktat z San Ildefonso – Hiszpania oddaje Francji „Zachodnią Luizjanę”.

Cudzysłów dałem dlatego, że owa nazwa nie ma nic wspólnego z dzisiejszym stanem Luizjana, gdyż w owym czasie oznaczała terytorium stanowiące prawie 25% powierz­chni dzisiejszych Stanów Zjednoczonych.
Obejmowało ono – w całości – dzisiejsze stany (porządek alfabetyczny): Arkansas; Dakota Południowa; Iowa; Kansas; Missouri; Nebraska; Oklahoma; oraz mniejsze lub większe części stanów (porządek prawie alfabetyczny): Dakota Północna; Luizjana (na zachód od Missisipi, z Nowym Orleanem); Minnesota (na zachód od Missisipi); Montana, Wyoming i Kolorado (na wschód od Gór Skalistych); Nowy Meksyk (część północno-wschodnia); Teksas (część północna) i niewielkie kawałki dzisiejszych prowincji kanadyjskich Alberta i Saskatchewan.

Hiszpania oddała więc taki kawał kontynentu Francji w zamian za:

● obietnicę utworzenia królestwa na podbitym przez Napoleona Półwyspie Apenińskim (państwa „Włochy” wówczas nie było; powstanie dopiero w 1861 r.) którym władać miał bratanek hiszpańskiego króla – książę Parmy, Ludwik Franciszek Filibert Burbon-Parmeński;

● obietnicę Francji, że nie przekaże „Zachodniej Luizjany” żadnemu innemu państwu.

● Do tego Hiszpanie zgodzili się dołożyć sześć 74-działowych okrętów wojennych, które miały być przekazane po objęciu przyrzeczonego tronu przez Ludwika Franciszka Filiberta.

Trzeci traktat z San Ildefonso (ściśle tajny w momencie podpisania) ogłoszono miesiąc po uzgodnieniu. Ostateczna umowa podpisana została 21 marca 1801 r. w Aranjuez.

Napoleonowi, wojującemu z Anglią, zależało na sojuszu z Hiszpanią, więc Ludwik Franciszek Filibert, 21 marca 1801 r., został królem tzw. Etrurii, ze stolicą we Florencji (że pod kontrolą Francji, to jasne, prawda?). Panował krótko: dwa lata później zmarł, zostawiając na tronie 4-letniego syna.
Epizod Królestwa Etrurii trwał też krótko, bowiem Napoleon w 1807 roku włączył je w skład Cesarstwa Francuskiego.
I tak została wypełniona francuska obietnica pierwsza.

Karol IV Hiszpański ogłosił dekret królewski o przekazaniu „Zachodniej Luizjany” Cesarstwu Francji 15 października 1802. Trzy miesiące później Napoleon złożył, a Thomas Jefferson przyjął ofertę kupna/sprzedaży tego terytorium.
I tak została wypełniona francuska obietnica druga.

Okręty (Intrépido, Conquistador, Pelayo, San Genaro, AtlanteSan Antonio) zostały przekazane Francji, zgodnie z umową, w marcu 1801 r.

 

Jak było dokładnie ze sprzedażą „Zachodniej Luizjany” Stanom Zjednoczonym, przeczytacie przy dacie 30 kwietnia, bo właśnie tego dnia, w 1803 roku, podpisany został akt transakcji zwanej Louisiana Purchase. A w skrócie rzecz miała się tak.

Rewolucja francuska z 1789 roku (zwana Wielką) oparła się na trzech wyrazach-hasłach: liberté, égalitéfraternité, komunikując całemu światu, że wszyscy ludzie są wolni, równi i (sobie) braćmi. Ludzie prostoduszni przyjęli to bez zastrzeżeń, zapominając, że zawsze są ludzie bardziej wolni i bardziej równi niż inni, a braterstwo też może być różne, np. stryjeczne, cioteczne czy jeszcze dalsze.
Dosłownie pół godziny po napisaniu tych słów, otworzyła mi się (słowo daję: przypadkiem) jedna z książek na stronie z następującym cytatem:

Rewolucje proklamują szlachetne słownictwo, które przenika do mowy potocznej: nawet przeciwnicy wierzą w głębi serc, że zawarte w intencjach re­wo­luc­ji dobro i rozum wyeli­minują w końcu przemoc i absurd, wierzą w sło­wa, albowiem moc słów jest nieod­gad­nio­na, zaś na zużycie ich nie starczy stuleci.

Précisément.
Tacy właśnie prostoduszni ludzie zamieszkiwali kolonię francuską Saint-Domingue (zachodnia część wyspy Hispaniola, dziś: wyspa Haiti; po polsku kolonia ta zwana była z hiszpańska: San Domingo). Pojęli oni rewolucyjne hasła dosłownie i zażądali tego, co im się wydawało ich.
Sęk w tym, że byli to czarni niewolnicy z plantacji, którym do głowy nie wpadło, że gdy biali panowie w Europie robią demokratyczno-wolnościowe rewolucje, to czarnym do tego wara, bo mają pracować jeszcze więcej, gdyż rewolucja zawsze potrzebuje pieniędzy. Jednak niewolnicy – jak to niewolnicy – zaczęli powstanie.

Ekspedycje wojskowe wysłane do Saint-Domingue przez Hiszpanię, Wielką Brytanię i Napoleona, by spacyfikować buntowników (Legiony Polskie z armii napoleońskiej też pacyfikowały, a jakże) były dziesiątkowane zarówno przez powstańców, jak i choroby tropikalne. Ukaz z 1802 roku, który nadszedł z Paryża i oznajmiał utrzymanie niewolnictwa na Martynice i Gwadelupie także niewiele pomógł.

Napoleon zdał sobie sprawę, że Saint-Domingue nie utrzyma (i rzeczywiście: powstańcy ogłosili niepodległość 1 stycznia 1804 jako Haiti), a bez tej bazy wszelkie posiadłości francuskie na kontynencie północnoamerykańskim nie przetrwają długo. Najbardziej zaś potrzebne mu były pieniądze.

Jefferson z kolei zdawał sobie sprawę, że wkrótce pojawi się co najmniej dwóch pretendentów do „Zachodniej Luizjany” – Hiszpania i Anglia i że najtańsza wojna będzie wielokrotnie droższa od ceny wynegocjowanej z Francją. Francja zaś proponowała sprzedaż terytorium mającego 2.144.510 km2 (828.000 mil kw.) za 15 milionów dolarów (11,75 mln gotówką, reszta – przez umorzenie długu), czyli 7 centów za hektar (po amerykańsku: 2,8ȼ za akr). Dziś by to było ok. 236 milionów dolarów czyli 1,11 dolara za hektar (44,5ȼ za akr) – darmo!

Trzeba tu jeszcze dodać, że w owym czasie duża część ziem wchodzących w skład „Zachodniej Luizjany” mogłaby się reklamować jako „nietknięta stopą białego człowieka”.

 

 

14 października 1582 był dniem ciekawym, bo datą dnia poprzedniego był 4 października – czyli 10 dni wypadło z kalendarza. Stało się to za sprawą bulli Inter gravissimas [„Wśród najpoważniejszych (obowiązków pasterskich)"] wydanej przez Grzegorza XIII.
Papież zarządził zmianę, by dostosować daty obowiązującego do owej pory systemu juliańskiego do kalendarza solarnego czyli astronomicznego, bo np. przesunięcie Wielkiejnocy zaczęło być zbyt wielkie.
Kalendarz wprowadzony przez Juliusza Cezara w 45 r p.n.e. był postępem wobec tego, jak liczono daty w Rzymie wcześniej, ale miał i wady: m.in. w wyznaczaniu lat przestępnych, przez co spóźniał się wobec Słońca o 1 dzień na 128 lat.
Kalendarz Grzegorza zreformował naliczanie lat przestępnych (miał 1 dzień spóźnienia solarnego na 3322 lata), ale musiał też zniwelować różnicę (dokładnie: jej część), jaka narosła w systemie juliańskim, stąd właśnie ów przeskok o 10 dni.

Różne kraje przyjęły tę zmianę różnie.
Katolicy – Hiszpania, państwa włoskie czy Polska – przyjęli kalendarz gregoriański niemal natychmiast.
Wielka Brytania przyjęła go niemal 200 lat później (1752), Bułgaria – w 1916, Grecja – w 1923.

W Rosji było jeszcze dziwniej: kalendarz zmienił się tam w roku 1700 ale... z bizantyjskiego na juliański. Bizantyjski – wiadomo: otrzymany od Cesarstwa Wschodniorzymskiego i dumnie podtrzymywany, gdy po 1453 roku drugim Konstantynopolem – stolicą prawosławia – stał się Kijów, a później Moskwa.
Bizantyjczycy poszli na całość: żadne tam założenie miasta, czy nawet narodzenie Chrystusa, tylko stworzenie świata. Wyliczyli sobie, że akt kosmicznej kreacji wydarzył się (wg naszych ułomnych obliczeń) w 5508 r p.n.e. i w AD 691 zaczęli datować lata po swojemu, uznając ten rok za 6199.
W roku 7208 Piotr I, modernizując Rosję, chciał uczynić (i uczynił) to samo z jej kalendarzem. „Ciut mu się jednak – jak mawia mój przyjaciel, Geografem zwany, więc i na kalendarzach się znający – omskło.” I car Piotr zamiast gregoriańskiego wybrał kalendarz juliański, oznajmiając w dodatku, że niniejszym jest rok 1700, czyli początek wieku osiemnastego.
Z tym też mu się „omskło” (podobnie jak sto lat później Słowackiemu; a niektórzy nie mogą tego zrozumieć do dziś), bo lata zakończone na dwa zera kończą stary wiek, a nie są początkiem nowego. Ale wydaje się, że na Rusi nie było głupiego na tyle, żeby wytknąć błąd carowi – więc tak zostało.
Wreszcie przyszli bolszewicy i w roku 1918 przeszli na system gregoriański.
Aż dziw: bolszewicy przejęli system burżuazyjno-religiancki. Chyba tylko dlatego, że przyspieszał kalendarz: jeden dzień – a dziesięć dni władzy proletariatu więcej!

Ale w Rzeczypospolitej też łatwo było jedynie teoretycznie. W aktach obrad sejmowych, które rozpoczęły się w Warszawie w październiku 1582 odnotowano: wedle poprawy nowego kalendarza w dzień świętej Jadwigi (15 października) roku tysięcznego pięćsetnego osiemdziesiąt drugiego [Sejm] zaczęty i zagajony został.

Ciekawa rzecz: Stefan Batory, który początkowo nakazywał wprowadzenie nowego datowania w urzędach państwowych i całym państwie bez względu na wyznanie (nie zachował się żaden oryginał tego rozkazania), w roku następnym rozkaz złagodził i do hierarchów Kościoła Prawosławnego, 18 maja 1585, napisał:

postanowiliśmy dla wyznawców religii Greckiej, którzy w Wielkiem Księstwie Litewskiem zamieszkują,
udzielić wolne i spokojne wyznanie, odbywanie i zachowywanie w temże Księstwie
wszelkich obrządków i rytuałów podług dawnego kalendarza i przepisu.

W roku kolejnym (21 stycznia 1584) król powtórzył: ludzie greckiego zakonu do tej poprawy kalendarza nowego, bez przyzwolenia starszego patryjarchy swojego, gwałtem przymuszani być nie mają. Ten uniwersał był reakcją na zachowanie katolickich fundamentalistów, którzy we Lwowie, w Wilnie i Łucku wszczęli rozruchy, gdyż nie podobało im się, że prawosławni obchodzili święta kościelne dziesięć dni później. Dziesięć dni, jak widać, nie dym!

Ruszyli się nie tylko katolicy. Rewoltę antygregoriańską wszczęli ewangelicy w Inflantach; w Rydze zrobiło się groźnie do tego stopnia, że w styczniu 1585 ryska rada miejska musiała zagwarantować opozycji, iż stary kalendarz będzie obowiązywał tak w sferze kościelnej jak i świeckiej. I tak było.
Gdy nakaz datowania gregoriańskiego powtórzył w 1589 kolejny król, Zygmunt III, Ryga odmówiła, a w 1613 złożyła formalny protest na sejmiku – i zgoda na używanie dat juliańskich została jej przyznana.

Podobnie rzecz się miała w Prusach Książęcych, gdzie rozkazowi królewskiemu otwarcie zaoponowano. Bez szemrania za to daty gregoriańskie przyjęte zostały w 1612, gdy zadekretował je pruski książę-regent Johann Sigismund, opiekun prawny formalnego władcy Albrechta Friedricha, słabującego wówczas na umyśle.

Który to już raz chce się za podlaskimi adwersarzami Bogusława Radziwiłła powtórzyć: Omnis novitas in re publica periculosa est — Wszelka nowość w Rzeczypospolitej jest niebezpieczna.

Choć może bardziej pasowałby tu cytat Radziwiłła sienkiewiczowskiego: „Ej, galimatias w tej waszej Rzeczypospolitej, galimatias.”

 

Dużo się tego zrobiło, choć rocznice tylko dwie. Wobec tego:

 

Znaki Zodiaku
przypadające na październik

Waga (♎, do 22 października).

Skorpion (♏, od 23 października).

Wstyd nawet pisać. Pijar tzw. czarny (więc prawdziwy, bo bez kadzenia i komercyjnej chęci przypodobania się każdemu) jest po prostu bezlitosny O Wadze było we wrześniu, a Skorpion?

Ma manię prześladowczą.
Nic nie jest w stanie zmienić jego przekonania, że licznym, stałym niepowodzeniom Skorpiona
winien jest zawsze ktoś inny, a nie on sam.
Ze strachu atakuje pierwszy i to od tyłu.
Z przyjemnością dręczy zwierzęta i marzy o posadzie dozorcy w ZOO.

Maju, przybądź!

 

W językach słowiańskich
i bałtosłowiańskich

dziesiąty miesiąc roku to:

białoruskiкастрычнік [kastrycznik]
bośniackioktobar
bułgarskioктомври [oktombri]
chorwackilistopad
czeskiříjen [rzijen]
kaszubskirujan (też: pajicznik, paklepnik, pazdzérznik, oktober)
litewskispalis
łatgalskileita
łużycki (dolny)oktober (też: winowc, winski)
łużycki (górny)oktober (też: winowc)
łotewskioktobris
macedońskioктомври [oktombri] albo листопад [listopad]
rosyjskioктябрь [oktiabr’]
serbskioктобар [oktobar]
słowackioktóber
słoweńskioktober
ukraińskiжовтень [żovtień]
żmudzkispalis

 

Przysłowia związane
z październikiem:

Gdy październik ciepło trzyma,
zwykle mroźna bywa zima.

Gdy październik ze śniegiem przybieży,
na wiosnę długo śnieg na polach leży.

Grzmot październikowy – niestatek zimowy.

Jeżeli październik jest wietrzny i mroźny,
to nie będzie za to styczeń, luty groźny.

Miesiąc październy,
marca obraz wierny.

Październik chodzi po kraju,
żenie ptastwo z gaju.

Październik, bo paździerze
baba z lnu cierlicą bierze.

Październik, gdy grzmot na wschodzie naprawi,
burz nas wielkich i wiatrów nabawi.

Pościernik, bo po ścierni,
pług rznąc skibę, rolą czerni.

W krótkie dzionki października
wszystko z pola, sadu znika.

W październiku jak na śmietniku

W październiku, jeśli liście z drzewa nie spadają,
będzie tęga i ostra zima.

W październiku myśli z ptakami na południe odlatują.

 

Przysłowia na


św. Franciszka (4.X)

Na św. Franciszka
chłop już w polu nic nie zyska.

Na św. Franciszka
odlatuje pliszka.

 

św. Brygidę (8.X)

O św. Brygidzie
babie lato przyjdzie.

 

św. Emila (11.X)

Na Emila
babskie lato się przesila.

 

św. Edwarda (13.X)

Na Edwarda – jesień twarda.

 

św.Teresę i Jadwigę (15.X)

Dobra Tereska,
kto z nią nie mieszka.

Każda Teresa
ma swe interesa.

Na św. Teresę
odziej się w bekieszę.

Do św. Jadwigi
pozbieraj jabłka, orzechy i figi.

Jadwiga rzepę kopie.

Kto sieje na Jadwigę,
ten zbiera figę.

Od św. Jadwigi
włóż na górę czepigi.
[można odłożyć na strych pługi i radła, bo to koniec orki]

Po św. Jadwidze
słodycz w marchew idzie.

 

św. Gawła (16.X)

Kiedy w św. Gaweł słota,
będzie w lecie dużo błota.

Św. Gaweł stoi na to,
jakie będzie przyszłe lato.

 

św. Łukasza (18.X)

Już minął św. Łukasz,
czego w polu szukasz?

 

św. Urszulę (21.X)

Od Urszuli
śnieżnej oczekuj koszuli.

Urszula do pieca przytula.

 

św. Kryspina (25 X)

Na świętego Kryspina
szewc przy świecy poczyna.

W świętego Kryspiniana
każda szewczyna pijana.
[św. Kryspin uważany jest za patrona szewców]

 

św. Szymona (28.X)

Kiepski rok zapowiada,
gdy na Szymona pada.

Na Szymona i Judę
trza opatrzeć budę.

Od Szymona i Judy
przeszły w polu trudy.

 

Większość przysłów (i po części pisownia) za:
Adalberg, Samuel. Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich.
Warszawa : Druk Emila Skiwskiego, 1889-1894.

Cytat wewnątrz tekstu:
Tyrmand, Leopold. Życie towarzyskie i uczuciowe.
Paryż : Instytut Literacki, 1967; str. 167.

 

Kod literowy

A – Alpha
B – Bravo
C – Charlie
D – Delta
E – Echo
F – Foxtrot
G – Golf
H – Hotel
I – India
J – Juliet
K – Kilo
L – Lima
M – Mike
N – November
O – Oscar
P – Papa
Q – Quebec
R – Romeo
S – Sierra
T – Tango
U – Uniform
V – Victor
W – Whiskey
X – X-ray
Y – Yankee
Z – Zulu

===================

P – Papa
O – Oscar
G – Golf
O – Oscar
R – Romeo
I – India
A – Alpha