Wojciech Jacobson

Cayenne

Nowy port, nowe miejsce, to dreszcz niepokoju ale i radość odkrywania. Tak, odkrywania! Własne doznania są najpiękniejszymi odkryciami, których nie zastąpią opisy locji, przewodników czy – jak chciałby Ludek – lektura „Geografii Powszechnej Świata”.

W Cayenne na pierwszy wypad wybieram się z Pawłem Morzyckim, kapitanem jachtu Boruta. Nasze dwa jachty spotkały się nieoczekiwanie wczoraj, wkrótce po wejściu do portu. W rannych godzinach, była już w mieście załoga Pawła. Wrócili zdegustowani – „gorąco, drogo…”. Jasne, że drogo! Po wizycie w Brazylii każdy następny kraj po tej stronie Atlantyku nie będzie już tani. Cayenne szczególnie, bo to przecież prowincja francuska i ceny takie same lub wyższe niż w metropolii.
Brazylia jest tania dla cudzoziemców dzięki wysokiemu kursowi dewiz. Właściwie są dwa kursy: normalny – obowiązujący w bankach i paralelo – równoległy, trzykrotnie wyższy. Po tym drugim kursie wymienia się dolary w kantorach. Przeliczenie pozwala cudzoziemskim przybyszom czuć się swobodnie – tak jak to było do niedawna w Polsce. Tę koniunkturę wykorzystują brazylijscy rybacy-szmuglerzy. Przy pomoście w Cayenne stoi zawsze po kilka kolorowych saveiros. Pod pozorem handlu rybami przywożą z Brazylii wszystko, co można sprzedać korzystnie za twardą walutę. Skąd my to znamy?
Odpływ. Lekko pochylone , bajecznie barwne i piękne kutry tkwią w mule koło palisady pomostu. Przy ich burtach zostawiamy naszego bączka i przez pokłady gramolimy się na keję. Jak okiem sięgnąć, hen po horyzont, ciągną się błyszczące łachy mułu i piasku. Piękny i groźny to widok. Biada temu, kto usiłowałby stąpnąć na te pozorne osuchy. Henri Charriére opisał w „Papillon” tragedię więźniów próbujących – przy odpływie – ucieczki z Diabelskiej Wyspy. Tylko wodne ptaki – czaple, flamingi, albatrosy, mewy nie boją się błota i mułu. Dla nich to uczta – owoce morza są na powierzchni. Nas fascynują małe płaskie, flądrowate ryby, które ni to pływając ni to chodząc poruszają się swobodnie w mule. Dostosowały się barwą do szaro-brunatnego podłoża i właściwie ich nie widać. Dopiero ruch zdradza ich obecność. Szkoda, że nie mam kolorowego filmu.
Na kei budka z napisem Police frontiére. Pusta, zamknięta na głucho. Ktoś nam objaśnia, że dyżurny policjant zjawia się kilka razy w tygodniu, zwykle rano. Przyjeżdża półfurgonetką Renault 12. Trudno go będzie złapać, bo dotarcie łódką do kei wymaga sporo czasu i sprzyjającego pływu.
* * *
Dobrze się nam wędruje z Pawłem. Jest z kim dzielić wrażenia. Obaj lubimy chodzić pieszo. Podobnie reagujemy na świat, obaj chłoniemy nowe. Obaj uciekliśmy od nieco zatęchłej atmosfery na naszych jachtach i od towarzystwa, które już się nieco znudziło. Ja miałem swój dwutygodniowy „urlop” z Francuzami i Niemcami na jachcie Elocin, ale Paweł tłucze się ze swoimi chłopcami już blisko rok. Paweł jest młody, rzutki, otarty w świecie poprzez studenckie wyprawy geologiczno-geograficzne. Podobnie jak Ludek jest z zawodu geologiem. Swobodnie włada francuskim i angielskim. W swoim czasie był najmłodszym kapitanem jachtowym w Polsce, zdobył patent mając 19 lat.

 
Cieszymy się ładnym, czystym miastem, uśmiechami dziewcząt. Upał, przewiany pasatem, jakoś nam nie dokucza. Szukamy poczty. Mała agencja mieści się przy Place Héder, w śródmieściu, ale poste restante jest w tylko w głównym urzędzie na peryferiach.
– Czy to daleko? – pytamy czarnego urzędnika.

 
– Cztery kilometry, musicie wziąć taksówkę.

 
O nie! Mamy czas, mamy cel – zwiedzamy miasto na piechotę.

 
Cayenne jest nieduże, liczy zaledwie 32 tysiące mieszkańców, co i tak stanowi 60 procent całej populacji Gujany Francuskiej. Śródmieście jest ładnie utrzymane – dużo skwerów, trawników. Domy urzędowe swoim stylem i białością przypominają okres kolonialny. Sporo restauracji, sklepików i małych hoteli. Przedmieścia to typowe murzyńskie slumsy, ale nie tak ubogie jak brazylijskie favele.
W stolicy Gujany nie ma rodowitych mieszkańców tej krainy – Indian. Ci siedzą nadal w interiorze. Czasy dominacji białych też już minęły. Dawni kolonizatorzy są w odwrocie, pozostawili sobie tylko wyższe stanowiska administracyjne i wojskowe. Domeną białych są również placówki naukowe i ośrodek kosmiczny w Kourou, 50 kilometrów od Cayenne. Cały handel i gastronomia przeszły w ręce kolorowych. Przyglądamy się szyldom restauracji i sklepów – same chińskie napisy! Chińczycy przybyli tu po drugiej wojnie światowej. Swoją pracowitością i obrotnością szybko wspięli się w hierarchii społecznej na drugie miejsce spychając czarną ludność na niższy szczebel. Niżej są tylko Indianie, ale ci pozostali w puszczy zajmując się tradycyjnie myślistwem. Nową grupą ludnościową są przybysze z Indochin – Hmongowie. Spotkanie z nimi miało nastąpić później.

 
Przechodzimy z Pawłem obok Marché chinois, chińskiego ryneczku obok hali targowej. Pełno tam postaci w długich tybetańskich strojach z głowami uwieńczonymi płaskimi kapeluszami lub czarnymi fezami. Na straganach czy na matach położonych wprost na ziemi owoce i warzywa, a przede wszystkim ostre przyprawy, których daremnie szukałem po drodze w supermarkecie. Znalazłem tam co prawda Cayenne pepper ale… importowany z Francji! Muszę powrócić z Ludkiem na chiński targ.

 
Gospodarka gujańska nie jest samowystarczalna. Większość zaopatrzenia jest przywożona z Europy. Nawet warzywa i owoce. W ogromnych workach widzimy piękną cebulę z… Holandii. Dlaczego nie z Polski? Podobne artykuły mają trzy różne ceny. Najdroższe są te sprowadzane samolotami, tańsze – drogą morską. Najniższą cenę mają produkty lokalne. Wszystko wyjaśnione odpowiednimi wywieszkami.
Na poczcie – radość! Czeka na nas cała paczka listów. Trzeba je jednak wykupić z poste restante za twarde dewizy. Nie ma róży bez kolców. Miał rację Zbyszek Siniecki, nasz dobry duch z Rio de Janeiro, wysyłając zaległą korespondencję na adres agencji morskiej „Somerig”. Prócz listów, bez opłaty, otrzymaliśmy jeszcze uśmiech pięknej dziewczyny!

 
Szybko przeglądam korespondencję w klimatyzowanym pomieszczeniu poczty. Potem, już w domu, na łódce, czytam dokładnie i częściowo na głos, by wiadomości dotarły do Ludka i Marka. Wśród listów jest jeden, który może zmienić nasze plany żeglugowe, a w konsekwencji życie w najbliższych latach. To list z Paryża od Janusza Kurbiela. Janusz proponuje, byśmy płynęli Marią wprost do Francji, a potem wzięli udział w jego wyprawie arktycznej. Szczegóły omówi z nami osobiście bo zamierza przylecieć tu, do Cayenne. Bomba! Mamy tylko dać znać do Paryża o naszym dotarciu do Gujany.

 
Zamęt w głowie i dreszcz niepokoju. Co o tym myśleć? Czyżby to siła magiczna tasiemki spod kościoła Bom Fim w Salvadorze kierowała naszymi losami? Właściwie nasze plany są luźne. Tam dokąd chcielibyśmy płynąć – Meksyk, Stany Zjednoczone – nie mamy wiz. Kanada, gdzie ma odbyć się zlot żaglowców, jest odległa i też nie wiemy, jak zdobyć wizy. Trzeba wszystko rozważyć.

 
Fragmenty listu Janusza czytam wieczorem chłopakom na Borucie. Pokazuję też świeżo otrzymane i pięknie ilustrowane artykuły z Figaro Magazine o ostatniej wyprawie Janusza do bieguna magnetycznego. Załoga Boruty zrobiła dla nas przyjęcie powitalne połączone z imieninami Mirka Frątczaka. Snują się żeglarskie opowieści. Chłopcy wpatrzeni w Ludka – żywą legendę żeglarstwa polskiego. A Ludek po paru kieliszkach rozkręca się i nie trzeba go już ciągnąć za język. Większość historyjek Ludka znam na pamięć, wiem kiedy i jaka nastąpi puenta. Tym niemniej przysłuchuję się z przyjemnością.

 
– Czy zauważyliście – mówi Ludek – ilu tu, na tym kotwicowisku, stoi jachtów w żegludze solo? U nas każdy dalszy rejs samotny ma zagwarantowaną nagrodę w dorocznych plebiscytach. We Francji, Anglii i wielu innych krajach nie zwracają już uwagi na takie rejsy, przestali rejestrować.
– Kiedyś, w Kapsztadzie, – ciągnie Ludek – Utz Muller, niemiecki żeglarz samotny, opowiadał mi przy szklaneczce „captain’s special” – grogu własnej recepty, jak to kotwiczył przy którejś z wysp na Pacyfiku. Wokół niego stało dziesięć jachtów, z tego osiem to byli samotnicy, a pozostałe dwa płynęły rodzinnie. Zauważcie jeszcze jedno: oni nie znają takich pływań, jakie my uprawiamy. I chyba patrzą podejrzliwie na czysto męskie załogi…

 
– Czy to ten sam Utz – wtrącam – o którym pisał Jurek Pisz w książce „Marią przez Pacyfik”?

 
– Tak, ten sam. Spotkaliśmy go dwa razy na Pacyfiku, a potem jeszcze raz zobaczyłem się z nim w Kapsztadzie. To zawodowy marynarz, już na emeryturze. Na swoim kutrze żaglowym Frauken zdążył dwa razy opłynąć świat dookoła. Kupiłem od niego za 120 dolarów łańcuch kotwiczny „dziesiątkę” i tę ciężką 70-kilogramową „admirałkę”, która leży na dziobie…

 
 

 
Chłopcy z Boruty też mają o czym opowiadać. Przypłynęli z Europy przez Lizbonę, wyspy Kanaryjskie i Zielonego Przylądka, Afrykę Zachodnią do Brazylii i Gujany Francuskiej. Zaliczyli 40 portów. W Recife zdobyli sympatię konsula amerykańskiego i dostali wizy do Stanów – to, czego nam nie udało się uzyskać w Rio de Janeiro. Jacht wyczarterowali z LOK-u pod warunkiem, że go sami wyremontują. Mało powiedzieć „wyremontują” – przywrócą do życia coś, co było już wrakiem. Pracowali sami bez pieniędzy od protektorów. Oczywiście mieli sporo perypetii przed wyjściem w morze. Radiostacja, którą zgodnie z przepisami musieli posiadać, ważyła pół tony i działała tylko w porcie. Zostawili ją po drodze, w Anglii. Zaliczają piękny rejs wokół Atlantyku, logiczną szybką trasą. W mojej opinii już teraz są kandydatami do wyróżnienia nagrodą za rejs roku.
Z tymi nagrodami różnie bywa. Często przypadają głośniejszym, bardziej reklamowanym, a za to popieranym z państwowej kasy wyprawom. Do jury nie docierają wszystkie informacje i niuanse dotyczące rejsów. Ze zdumieniem czytaliśmy kiedyś o przyznaniu jednej z nagród kapitanowi XY. O tym samym kapitanie mieliśmy informację od bosmana pewnego portu w Hiszpanii, że – właśnie w tym nagrodzonym rejsie – robił pijackie awantury z tłuczeniem szyb i interwencją policji włącznie. Nie była to jedyna relacja: w kolejnych portach powtarzały się podobne historie z XY, o czym powiedzieli nam inni żeglarze. Jury zna tylko trasę i przebyte mile, nie dowiaduje się o innych aspektach i szczegółach rejsów.
 
Opowiadania na Borucie ciągną się do jasnego dnia, ale ja wyrywam się wcześniej. Muszę telefonować nocą do Francji i wykorzystać dobry moment między pływami do przeprawy na ląd. W Cayenne nie ma biura telefonów. Znajomi żeglarze radzili, by dzwonić z jakiegoś hotelu. Pierwszy po drodze Hôtel de Ville okazał się magistratem, następny Hôtel de Police – komisariatem. Po dalekiej nocnej wędrówce wzdłuż cmentarza trafiłem do Novotelu, gdzie był automat i dalsze połączenie było już formalnością międzymiastową. Międzymiastową, bo Gujana to też Francja i opłata jest „krajowa”. Niestety po drugiej stronie odezwał się répondeur, czyli automat, zostawiłem więc tylko pozdrowienia z Cayenne i zapowiedź następnego telefonu.
 
Wyprawę na ląd z Pawłem powtórzyłem w niedzielę. Idziemy razem na mszę do kościoła katolickiego. To także poznawanie świata i lokalnego folkloru.
Większość wiernych to Murzyni i Kreole, biali są nieliczni. Czarne dzieci, ślicznie wyglądające w białych komżach i sukienkach, aktywnie uczestniczą w liturgii. Małe, ośmioletnie dziewczynki zbierają kwestę do koszyczków. Pośrodku kościoła czekają na nie starsi chłopcy z opłatkami i winem na tacy. Razem ruszają podwójnym szpalerem w stronę celebransa, przekazują chleb i wino, a koszyczki zostawiają u stóp ołtarza. Gdy kapłan w czasie Ofiarowania błogosławi dary ziemi i pracy rąk ludzkich, dziewczęta podnoszą koszyczki w górę, podkreślając, że jest to wspólna ofiara wszystkich wiernych. Z kolei chłopcy, idąc wzdłuż kościoła, ściskali dłonie w znaku pokoju pierwszym osobom w każdej ławce, by gest był przekazany dalej.
Zadziwia nas dyscyplina i kultura śpiewania, tak charakterystyczna dla Francji. Nawet tu, w czarnym, tropikalnym departamencie, śpiew kościelny nie był puszczony na żywioł. Na podwyższeniu, nieco poniżej ołtarza, stała dyrygentka i energicznymi ruchami, z profesjonalną swobodą, prowadziła śpiewanie, nadawała tempo i wyciągała niuanse melodii.
Jedna z melodii wydaje się dziwnie swojska. Przysłuchujemy się… przecież to „Góralu, czy ci nie żal”! Tylko słowa francuskie i zapewne bardziej świątobliwe. Za sprawą polskiego Papieża góralsko-towarzyska piosenka została nobilitowana i robi zagraniczną karierę!
W trakcie mszy z sąsiedniej ławki spada mszalik czy śpiewnik. Schylamy się obaj, jak na wyścigi i oddajemy zgubę białej właścicielce. Po mszy, pod kościołem, ta sama pani podchodzi do nas i pyta z uśmiechem:
De quelle planète vous êtes Monsieurs? Z jakie planety przybywacie, panowie?
I widząc nasze zdziwienie dodaje:
– Bo gdzie na tej ziemi są mężczyźni, którzy chodzą do kościoła i podnoszą z podłogi, gdy kobieta coś upuści? We Francji kiedyś byli tacy, ale teraz już ich nie ma… De quelle planète vous arrivez? – powtarza.
Notre planète s’apelle Pologne… – zaczyna się konwersacja i opowiadania.
Spacerkiem idziemy na skwer, skąd możemy w oddali pokazać nasze łódki na kotwicy.
– Żałuję, że nie mam samochodu, pokazałabym wam chętnie Cayenne i okolice. Zazdroszczę wam tej żeglugi, sama lubię podróżować. Jak długo zamierzacie zostać w Cayenne? – pyta nasza Pani.
– To zależy, jak się ułożą warunki. Chcielibyśmy pozostać tutaj miesiąc lub dwa, o ile znajdziemy pracę dorywczą – odpowiadam. – Kasa okrętowa wymaga podreperowania. Mamy w załodze radiowca, mechanika, geologa, chemika…
– O pracę jest łatwiej w Kourou. Tam stale potrzebują techników w ośrodku kosmicznym. Ale… może moi znajomi mogliby wam coś pomoc? Tu niedaleko jest restauracja „Bar-Saloon”, jej szef, Frederick Hermann, jest moim dobrym znajomym. Zwróćcie się do niego i powołajcie na Charlottę!
Wracamy do łódek podekscytowani nową perspektywą.
– Co sądzisz o tym, Paweł?
– Ja rezygnuję. Nie mamy wiz, nie mamy dotąd odprawy, mogą być kłopoty. Poza tym chciałbym zdążyć na karnawał w Trynidadzie a mamy już tylko tydzień na przelot. Wyjdziemy chyba dzisiaj przy wysokiej wodzie… Jedna prośba, Wojtek.
– ???
– Nie mów nic chłopakom o tych niepewnych możliwościach. Bardzo się napalają, by gdzieś zarobić trochę grosza, ale przecież nie dla wszystkich znajdzie się zajęcie. Potem byłyby niesnaski, problemy… Może w USA nam się uda.
 
Boruta wypływa rzeczywiście późnym popołudniem unikając wszelkich odpraw granicznych.
Chłopcy przed odejściem przywożą Ludkowi w prezencie spinakerbom. Ten to ma szczęście! Wystarczy, że czegoś potrzebuje i samo przyjdzie. Kilka miesięcy temu utopiłem piękny, aluminiowy spinakerbom, wykonany jeszcze przez Jurka Boehma w czasie postoju Marii w Durbanie. Martwiłem się cały czas, jak uzupełnić stratę. Bezowocnie szukałem różnych okazji w Rio, Vitorii, Salvadorze. Tylko Ludek się nie martwił: on wiedział, że spinakerbom sam do niego przyjdzie. Przypłynął w Cayenne! Znam więcej podobnych przykładów.

* * *
Siedzę sam na pokładzie. Jest późny wieczór, pięć godzin po wysokiej wodzie. Rybacy łodziowi wyruszają na morze. Czółnami – pirogami wypływają z rzeczułki dzielącej półwysep i miasto. To taki naturalny ciek, kanał, który uregulowano przy ujściu i nawet zbudowano nabrzeża. Rybacy mają po drodze płycizny i łachę mułu odsłaniającą się w czasie odpływu. Nie uruchamiają więc silników, płyną bezgłośnie na wiosłach lub odpychając się drągami, aż do miejsca, gdzie kotwiczy Maria. Niektórzy świecą latarkami i szukają czegoś w mule – przynęty? krabów? ryb? Potem zapuszczają Yamahy i rozpoczynają szaleńczy slalom między kadłubami jachtów i łańcuchami kotwicznymi. Hałasem obudzą zaraz Marka i zacznie się narzekanie. Ludek nie przejmuje się takimi drobiazgami, chyba żeby czółno trafiło w Marię. Moi „starsi panowie”, jak ich nazywam, śpią już dawno snem sprawiedliwych. Mogą spać na okrągło, czy dzień czy noc, mimo, że wewnątrz gorąco. Na pokładzie jest natomiast całkiem chłodno – to zasługa pasatu. Wiatr wieje niestrudzenie. Dzwoni fałami w aluminiowe maszty, pluszcze falą o dziób i burty – taki nieustanny pasatowy koncert.
Nad horyzontem, tam gdzie znikł Boruta, rozpościera się pasmo czarnych chmur. Bliżej, nad nami chmury są rzadsze i podświetlone odblaskiem miasta. Rzeka, która w dzień jest sepiowo-bura, teraz w nocnej poświacie jest srebrzysta. To cząsteczki mułu rozpraszają światło i dają taki piękny efekt. Na tej srebrzystej toni odcinają się białe i czarne sylwetki jachtów – domów w miasteczku na kotwicy. Mrugają wieczornym życiem bulaje.
Uspokajam zamęt myśli. Trzy dni postoju, ciągle bez wejściowej odprawy, a tyle wydarzeń, poznanych ludzi, nowych perspektyw. Co przyniesie jutro? Jak będą wyglądały dalsze plany? Czy tasiemka-talizman, zawiązana na lewym przegubie jeszcze w Salvadorze, odmieni nasze losy?
Na razie dobrze jest tu w Cayenne, w tym miasteczku na rzece. Przyjemna atmosfera, życzliwi ludzie dookoła. Nieznane pociąga i chciałoby się pozostać tu jakiś czas. Spróbować innego życia niż dotychczasowe, poznać życie innych. Potem wrócić do kraju i tam słuchać ze zdumieniem opowieści osób walczących o awanse, podwyżki, pozycje, splendory. Słuchać żali o zawiedzionych ambicjach, kłodach rzucanych pod nogi. Potakiwać głową ze zrozumieniem, nie rozumiejąc tych ludzi zupełnie. Szczególnie mając w oczach taki wieczór z chmurami rozstrzępionymi pasatem i z sercem pełnym wdzięczności, że świat jest taki piękny, i że ciągle go można dla siebie odkrywać.
Co przyniesie jutro? Dokąd powiedzie nas Maria?

Wojciech Jacobson
Cayenne, reda; luty 1984

Publikowane po raz pierwszy:
Zeszyty Żeglarskie, nr 6, sierpień 2003, s. 25.


Na temat postoju Marii w Cayenne zgadało się przypadkowo. Wojtek przeczytał naszą rozmowę z Kazimierzem Kaczorem, który wspominał spotkanie z jachtem Boruta na Kubie i w Miami.

– A wiesz, że w tym samym rejsie Boruta spotkał się z nami? – zapytał. – To był rok 1984, przełom lutego i  marca. Dwa polskie jachty weszły do Cayenne tego samego dnia w odstępie dwóch godzin – bez umawiania się! To znaczy: umówiłem się z Pawłem w Szczecinie rok wcześniej, że „spotkamy się gdzieś na Atlantyku”. Właśnie do tego nawiązał Paweł, wpisując się w Cayenne do księgi pamiątkowej Marii.
Jeszcze na Marii, w 1984 r., napisałem dwa opowiadania-wspomnienia z pobytu w Cayenne, było w nich także o spotkaniu z Borutą i Pawłem. Oba zamieściły Zeszyty Żeglarskie, nr 6 i 7 z 2003 r. Mam je w komputerze.

„Cayenne” jest właśnie jednym z owych dwóch opowiadań. Drugie – „Miasteczko na kotwicy” znajdziecie na naszej stronie już wkrótce.

– Na pokładzie Marii, oprócz Ludka i mnie – napisał jeszcze Wojtek – był Marek Kowalski (na jednym ze zdjęć jest w białej czapeczce) – magister inżynier chemik z Politechniki Szczecińskiej, świetny radiowiec-amator. Dosiadł na Marię wraz ze mną w czerwcu 1983 r w Montevideo. Od Montevideo do Brestu, we Francji, było nas w załodze Marii trzech, poza krótkim odcinkiem brazylijskim, Vitória – Salvador Bahia, kiedy Ludek płynął tylko z Markiem, bo ja płynąłem na francuskim jachcie Elocin, któremu brakowało załogi. Marek dopłynął z nami na Marii do Francji i tam wysiadł w czerwcu 1984 r.
Opowiadania z Marii posyłałem w tym czasie jako listy do Zbyszka Kosiorowskiego i on z tego coś robił dla radia szczecińskiego. Audycje słyszała Ewa – żona, ja nie, bo mnie nie było w kraju. Nie wiem, czy była audycja z Cayenne.
Zeszyty Żeglarskie to był kwartalnik, redagowany ciekawie przez Zenka Szostaka. Wychodził od 2002 do 2008. Potem przestał, bo skończyły sie dotacje z JK AZS, a Zenek nie był w stanie wydawać własnym sumptem. Ma nadal masę materiałów i marzy, że uda mu się wskrzesić Zeszyty w internecie.

Dodam jeszcze dla porządku, że w załodze Boruty byli: Paweł Morzycki – kapitan, Piotr Bartnicki, Mirosław Frątczak i Andrzej Lipiński.

Tekst Wojtka – mimo że opowiada o konkretnych ludziach i miejscach – jest, moim zdaniem, kawałkiem bardzo dobrej prozy. Dlatego zdecydowałem, by nie rozbijać toku narracji zdjęciami, które – wbrew pozorom – zawężałyby jej ponadczasowe wartości. Możecie je obejrzeć poniżej.

Kazimierz Robak
Żeglujmy Razem
24 maja 2014


1984_Cayenne_Ludek_03a_fot_Janusz_Kurbiel_sm

Ludomir Mączka na Marii w Cayenne, 1984

1984_Cayenne_sy_Maria_30w-7001_fot_Wojciech_Jacobson

Cayenne, 1984: Marek Kowalski („w białej czapeczce”) i Ludomir Mączka na Marii

1984_sy_Boruta_Cayenne_Gujana_Fr_01_fot_Miroslaw_Fratczak

Cayenne, 1984: Ludomir Mączka na Marii

 

01-04_1984_sy_Boruta_11-w7001_fot_Miroslaw_Fratczak

s/y Boruta, 1984

 

1984_sy_Boruta_05_Pawel_Morzycki_fot_Andrzej_Lipinski

Paweł Morzycki, kapitan Boruty

 

1984_sy_Boruta_Cayenne_Gujana_Fr_13_fot_Miroslaw_Fratczak

Cayenne, 1984: Maria widziana z pokładu Boruty
od lewej: Wojciech Jacobson, Ludomir Mączka, Marek Kowalski


1984_sy_Boruta_Cayenne_Gujana_Fr_19_fot_Miroslaw_Fratczak

Cayenne, 1984: Maria widziana z pokładu Boruty

01-08_1984_sy_Boruta_Cayenne_Gujana_Fr_25_fot_Wojciech_Jacobson

Cayenne, 1984: załoga Boruty na Marii
stoją (od lewej): Piotr Bartnicki, , Ludomir Mączka, Paweł Morzycki, Andrzej Lipiński, Mirosław Frątczak; siedzi: Marek Kowalski

1984_sy_Boruta_Cayenne_Gujana_Fr_14_fot_Miroslaw_Fratczak

Cayenne, 1984: załoga Boruty na Marii;
od lewej: Andrzej Lipiński, Paweł Morzycki, Ludomir Mączka


1984_sy_Boruta_Cayenne_Gujana_Fr_27_fot_Miroslaw_Fratczak

Cayenne: Ludomir Mączka widziany z pokładu Boruty

1984_Cayenne_KSIEGA_GOSCI_MARII_BORUTA_a_sm

Nie wiem, za czyją sprawą, ale jednak spotkaliśmy się. Cayenne, luty 1984
napisał w Księdze Gości Marii Paweł Morzycki, kapitan Boruty

_1984_Cayenne_karnawal_F1050002_sm_fot_Wojciech_Jacobson

Cayenne, 1984: karnawał

_1984_Cayenne_port_rybacki_F1050011_sm_fot_Wojciech_Jacobson _1984_Cayenne_port_rybacki_F1050016_sm_fot_Wojciech_Jacobson _1984_Cayenne_port_rybacki_F1050018_sm_fot_Wojciech_Jacobson

Cayenne, 1984: port rybacki

_1984_Cayenne_Vieux_Port_saveiros_F1050015_lev_sm_fot_Wojciech_Jacobson

1984_Cayenne_F1020015_sm_fot_Wojciech_Jacobson©

Saveiros przycumowane w Vieux Port w Cayenne

Zdjęcia pochodzą z archiwów: Wojciecha Jacobsona (ich autorami są Wojciech Jacobson i Janusz Kurbiel)
i jachtu Boruta (portret Pawła Morzyckiego jest autorstwa Andrzeja Lipińskiego, pozostałe zdjęcia– Mirosław Frątczak).
W Księdze Gości Marii – prawdopodobnie wskutek przesiąknięcia amerykańskim przeczuleniem na punkcie prywatności – usunąłem adresy i numery telefonów.
Kazimierz Robak

Calendar

« October 2017 »
Mo Tu We Th Fr Sa Su
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31          

Może zrobić się chłodno już jutro
lub pojutrze, a może za tydzień?
Trzeba będzie wyjąć z kufra futro,
nie ma rady, jesień, jesień idzie!

 
Jesień
– jedna z czterech pór roku, przed nią było lato, po niej będzie zima, trwa od równonocy jesiennej (w 2017 – 22 września) do przesilenia zimowego (w 2017 – 21 grudnia), robi się coraz chłodniej… i tak dalej.

– Zima to jedna z czterech pór roku. Pozostałe to… hm… wios…
– Tak?
– …na, a potem lato… no i…
– Zaczyna się tak jak jedzenie, proszę pani.
– Ach, tak, jesień…

Była to bardzo dobra odpowiedź, doskonała. A mną owładnął stereotyp. Pod jego wpływem postanowiłem przebiec się po Internecie i poszukać wierszy o jesieni.
Spokojnie, żadnych poetyckich wzruszeń ani uniesień nie będzie, chciałem tylko zobaczyć, czy poeci – a jeśli tak, to którzy – potrafili wznieść się nad poziom melancholii, zadumy, narzekania, mgieł i osmętnic lub standard ostemplowany epitetem „złota”.

Dwie polskie jesienne ikony poezji to:

•   Staff, któremu – gdy jesień się rozełkała – ostatnie więdły kwiaty, warzyły się kasztany, trwogą krzyczało ptactwo, a deszcz jesienny dzwonił o szyby, podobnie jak partyzantom w piosence

•   i Harasymowicz – z jesienią, która zdmuchuje nawet jesienną stronę księżyca.

Smutek, proszę państwa, smutek.

 

Muza lżejsza wcale weselsza nie jest:

•   Czapińska nie wiedziała, czy się odważy uciec od jesieni byle jakim pociągiem, jej jednak można się nie czepiać, bo to psycholog z zawodu, poza tym Remedium ma etykietkę „hymn wagabundów”, a z nimi jest mi po drodze bardziej niż się wydaje.

•   Długosz poleciał standardem jesieni złotej, ale też ma darowane, bo o nalewkach (z dzikiej róży i porzeczki) napisał i zaśpiewał smacznie.

•   Kofta – przewrotnie, ale raczej mało optymistycznie (bo się w końcu depresje w impresje odmienią, ale tylko jesienią, jesienią).

A te dawniejsze, o tym że:

jesienne róże więdną już (gdy idziemy przez parku głusz),
że są dni umierające – chore, blade słońce
(oba teksty napisał Andrzej Włast)

– powinny być dawkowane przez lekarzy osobom wyjątkowo odpornym psychicznie.

 

Za to gdy zejść do klasyki – groza!

•   Achmatowa – piękna i liryczna, jak zwykle, ale jeśli wypatrzyła trzy jesienie w jednym roku, to już depresja najgłębsza, bo sowiecka (czemu, skądinąd, znając koleje jej życia, trudno się dziwić).

•   Apollinaire – deprecha awangardowa (chora i uwielbiana umrzesz, gdy na rozaria dmuchnie dziki huragan – chodzi o różę).

•   Baczyński – depresja dziejów (nie będzie cytatów).

•   Baudelaire – deprecha programowa (wstrętny mrok i plucha, przeczucie końca, monotonny łoskot – gwoździ w trumnę pośpieszne wbijanie), choć tak ostentacyjna, że jakby weselsza.

•   Broniewski – deprecha kliniczna (chwytają mnie złe listopady czarnymi palcami gałęzi).

•   Bursa – deprecha szarzyzny codziennej (październik z trudem wiąże koniec z końcem, piwo popija na kredyt i ostatnią przepije kapotę).

•   Gałczyński – deprechy różniste:
– listopadowa historyczna (Mgła. Mgła. Mgła. Cała Warszawa to mgła. Cała Polska to mgła. – …Piotrze, to ty? – To ja.);
– meteorologiczna (Lato się tak jak skazaniec kładzie pod jesienny topór krwawy bardzo);
– erotyczna (o, młody przyjacielu, poszukaj kochanki, która niech będzie jak jesień śmiertelna);
– ekonomiczna (i nic, już nic nie zachwyca; i nic, już nic nie wystarcza; idzie przez łan osmętnica: tęsknota gospodarcza);
– freudowska (jak na fryzie klasycznym dziewczyny dostojne z różowymi żądzami mężną wiodą wojnę);
– i towarzyska (oto się jesień zaczęła i nie ma komu dać w mordę).

•   Heine – deprecha oniryczna romantycznego samotnika (jesień – noc zimna i słotna, wicher drzew wstrząsa konary, samotny, konno w las wjeżdżam…).

•   Jasieński – futurystyczna (po rżyskach węszy wiatr i ryży seter), z rozkosznymi rymami (oliveleitmotiviw; wiatrpas-de-quatre), ale jednak deprecha (po polach straszą widma suchych iw; jesień, szara, smutna polska jesień…).

•   Leśmian – deprecha Dusiołka (Ziemia kona już – blada i Konam! – śmiercią piękną jesieni).

•   Lorca – deprecha iberyjska (wszystkie róże są białe, tak białe, jak moja rozpacz), choć jakby trochę polska.

•   Norwid – deprecha postromantyczna (ciernie deptać znośniej i z ochotą na dzid iść kły, niż błoto deptać, ile z łez to błoto, a z westchnień mgły).

•   Osiecka jest depresyjnie w jesieni lustrze bladym o jedno lato starsza.

•  Pawlikowska-Jasnorzewska jest, co prawda, w tęczy (liście jesienne leżą po brzegach dróg, mieniąc się jedną połową tęczy), bo – mimo że jesień – wzbiera w niej miłosne wyznanie; więc zderza się jesienność z wiosennością, a i motyw żeglarski się pojawia (liście wierzby płyną jak dżonki, wiatrem popychane).
    Jednak i tak depresję czuć na milę, bo tęczy jest tylko połowa, a powrót wiosny jest niekalendarzowy.
    A jeśli ktoś chce mi powiedzieć, że drzew bezlistnych rozszczepione pędzle to nie jest widmo, które się może przyśnić w nocy, że stwierdzenie kiedyś [jesień] przysypie mnie liśćmi i obraz jesieni, która oczami zranionej sarny patrzy na liście lecące, to nie smutek przemijania (więc depresja) – jego sprawa.

•   Poświatowska – deprecha egzystencjalna (jestem jesienne nagie drzewo, z zimna drżę).

•   Przybora – depresja wysmakowana (znów październik i ta jesień rozpostarła melancholii mglisty woal, gdy porwał dziewczę zdrady poryw i zabrała pomidory).

•   Stachura – deprecha ostateczna (mały listek ostatni zostawić komuś i umrzeć).

•   Trakl – deprecha katastroficzna (lęk przejmuje zgoła, gdy nocą rosa z drzew bezlistnych pada).

•   Tuwim – deprecha
– trochę miłosna (szukałem i czekałem w żrącej, okrutnej tęsknicy, w wieczór jesienny, ulewny),
– trochę alkoholiczno-metafizyczna (Wypiję kwartę jesieni, do parku pustego wrócę, na zimną, ciemną ziemię pod jasny księżyc się rzucę),
– trochę nostalgiczna (zamilkły w jesiennym uśmiechu zapatrzeniem dalekim się kołyszę),
– choć czasem jednak nad szablony wylatująca, jak np. we Wspomnieniu, od czasów Niemena kultowym.

•   Ważyk – deprecha kipiąca (nienawiścią do okupanta: jesień rdzawa, popiołami zdmuchnięta Warszawa).

•   Wierzyński – deprecha emigracyjna (ostatnie herbaciane róże i wieczór w szarudze i słocie – a wszystko na Long Island).

 

O Młodej Polsce nawet nie ma co wspominać, bo tam jeszcze smutniej niż u Staffa.

 

Nie zawodzi, co prawda, Barok i Klasycyzm, ale to też standard, bo tamtejszym poetom na ogół wszystko się kojarzyło jednoznacznie.

•   Morsztyn, po krótkim wstępie, domaga się prosto z mostu, ale chyba jednak zbyt bezpośrednio:

Dajże się i ty użyć, a daj wcześnie,
Póki jagodom dopiekają wrześnie,
I daj wprzód, niż nam zima smak odmieni
Zażyć owoców tak pięknej jesieni.

•   Kniaźnin zaś, mimo że jesień ma za posępną oznakę starzenia się wszystkiego, twardo deklaruje:

Moje to tylko serce bez zmiany
Służy statecznie Kostusi.
Zawsze swe dla niej rozrzewnia rany
I kochać ją zawsze musi.

I choć wiersz nie pozostawia wątpliwości, iż „Kostusia” jest zdrobnieniem „Konstancji” – pięknej, młodej, urodziwej i błyszczącej (choć z wiekiem uroda i blask kobiety jak wiosna z latem ubieży), dziś nie sposób uciec od skojarzenia współczesnego, które w zgrubieniu imienia brzmi raczej złowieszczo.

Więc też deprecha, choć achronologiczna.

 

Punkt siedzenia określa punkt widzenia.
Na Florydzie jesień to ochłodzenie z ponad trzydziestu stopni Celsjusza do lekko ponad dwudziestu, spadek wilgotności z niemal setki do znośnych osiemdziesięciu procent. Słowem – powrót pięknego europejskiego lata.

Ale zadzwoniłem do Polski, a tu mi przyjaciel mówi: „Wojna. No, może jeszcze nie – ale w powietrzu wisi.”

Pytam: „Z kim?”

Odpowiada: „A ze wszystkimi. Z Niemcami – bo w końcu tę drugą światową musimy wygrać. Z Francją – bo chcą za dużo pieniędzy. Z Ruskimi – bo z nimi inaczej się nie da. Z Litwinami i Ukraińcami – bo zapomnieli, że Wilno i Kijów to nasze, po ojcach. Z Czechami – bo wciąż Zaolzie ich. Z Angolami też będzie, bo nam rachunek za leasing Spitfire'ów w czasie Bitwy o Anglię wystawili i sami z polskiego banku pobrali. Jak dobrze w kodeksach prawnicy pogrzebią, to na Szweda też ruszymy, bo dyzgusta Świętemu Przybytkowi czynił i księdzu Kordeckiemu zdrowie odbierał. Ameryka nam pomoże, wróg nie ma szans.”

Myślę sobie: „Źle. Jak Ameryka nam pomoże, to po wygranej kawę tylko ze Starbucksa będzie można w Polsce pić, a moja znajoma kawiarnię ma i zawsze na tych z franczyzą pomstuje, to zbankrutuje jak nic. Ale jak wojna – to wojna, rady nie ma.”

 

I od razu mi na myśl przychodzi wiersz Andrzeja Waligórskiego, o jesieni właśnie – i nie tylko.
Krytycy nie odnotowują tego nazwiska wśród najpierwszych poetów, ale nic na to nie poradzę, że jego utwory lubię, a doktor Duszkiewicz (ze Świdnicy i z Pogorii) nawet zna na pamięć prawie wszystkie (memorię ma lekarską, na osteologii wytrenowaną , więc żadna dziwota).

I zimno mi się, mimo tej Florydy, robi: Waligórski – satyryk, a u nas to już od stuleci tylko błaznowie potrafią prawdę powiedzieć i przyszłość przewidzieć. Bo tak:

Znowu jesień, znowu jesień polska,
Żółte liście na ulicach Wrocławia,
Kowalskiego wzięli do wojska,
Zamachowski zacier nastawia.

Przyszedł sąsiad i gada po lwowsku
(choć urodził się koło Gorzowa)
– Patrz pan, jakiś ziomkostwa na Śląsku
Nie daj Boży si zaczni ud nowa.
[…]

Tylko panna Hortensja we dworze
Plan kampanii ustala po cichu:
– Panie Maćku, tu się rannych położy,
A CKM ustawicie na strychu.

Babie lato leci wzdłuż ulicy
Kocur drzemie na grządce z petunią…
– W razie gdyby oprócz Niemców bolszewicy,
To gdzie szukać granicy z Rumunią?
[…]

Tego nawet Grotowski ze Zwierzchowską nie zaśpiewali!

Zadzwoniłem jeszcze raz.
„Nie – mówi przyjaciel – bez nerwów. Tak źle to jeszcze nie jest. Wciąż jesteśmy w NATO i w Europie, więc jeszcze nie czas.”

A tu od innych przyjaciół kartki z wakacji dostaję, pocztówki z rejsów – wszyscy szczęśliwi, zadowoleni, żadna wojna im nie w głowie. Więc jak zwykle: jednomyślności w narodzie nie ma, a idzie ku lepszemu.

Waligórski przewidział i to, bo zakończył:

Znowu jesień, taka śliczna znowu,
Wieczór ciepły jak wtedy, w przeddzień…
– Chodź, przejdziemy się z psem Jaworową,
Wnuki rosną… E, jakoś to będzie.
.

Oby miał rację.

 

Punkt widzenia z punktu siedzenia może być również określony przez współrzędne geograficzne pozycji obiektu pływającego.

W zeszłorocznym dniu równonocy kołysałem się na falach Morza Czarnego. Nie „wśród fal”, bo obiekt pływający stał wówczas na cumach w porcie Soczi.

Po kei snuli się policjanci z psami i bez psów, tajniacy i różne dziwne indywidua, które próbowały przekonać nas że są przeciwko obecnemu rządowi, myśląc pewnie, że nie wiemy, iż aby do nas dojść, trzeba przejść przez kilka posterunków kontrolujących tożsamość.
Jeśli rzeczywiście dzisiejsi rosyjscy dysydenci mogą swobodnie przechodzić kordony graniczne, by opowiadać o swoich tęsknotach cudzoziemcom – znaczy, że w Rosji zmieniło się wiele.

Ale na pewno nie zmieniło się swoiste pojęcie gościnności ze strony władz: piątka moich współtowarzyszy żeglugi, która ośmieliła się przyjechać do Rosji bez wiz, dostała kary pieniężne i bezwzględny zakaz opuszczania pokładu, co sprawdzali niespodziewanymi wizytami policjanci (bez psów) o niespodziewanych porach (tak, w nocy też).
Nic to, że żaglowiec brał udział w międzynarodowych regatach.
Nic to, że został do Rosji zaproszony.
Nic to, że organizatorem była największa w świecie organizacja zrzeszająca wszystkie wielkie żaglowce (w tym rosyjskie).
Nic to, że w świecie zachodnim rosyjskim żeglarzom bez wizy dawane są tymczasowe pozwolenia na poruszanie się po porcie i okolicach.

Podejście do niebłagonadiożnych nie zmieniło się w Rosji na jotę, co oczywiście nie przeszkadzało miejscowym konferansjerom i dziennikarzom epatować publikę komunałami o odwiecznej gościnności, otwartości i radości z powodu wizyty tak znakomitej flotylli.
Inna rzecz, że owa międzynarodowa organizacja palcem nie kiwnęła w sprawie osadzonej na pokładzie piątki, a komunały łykała z oczami przymkniętymi z zachwytu.

Mickiewicz pisał o krajach, w których panuje „noc głucha”.

Proponuję zamienić „noc” na „jesień”. By życzyć rychłego nadejścia wiosny wraz z jutrzenką (też tą od Mickiewicza).

 

Opowiastka o jesieni byłaby niepełna bez przypomnienia co najmniej trzech utrwalonych w języku polskim, związków frazeologicznych, w których jesień występuje.

 

Pierwszy ślad jesień zostawiła w nazwie „złota jesień” nadanej okresowi pięknej pogody we wrześniu i październiku, kiedy ptaki ulatują, a wyże nadlatują.
W innych językach nazywa się to na ogół od lata: po angielsku „indiańskie lato” (Indian Summer), po niemiecku „późne lato” (Spätsommer), a po szwedzku „lato św. Birgitty” (Brittsommar; choć niektórzy mówią, że to od Brytanii).
Wrodzony Polakom optymizm i realizm spowodował, że nazwaliśmy to właściwie, bez mydlenia oczu: od jesieni, która albo w te piękne dni już stoi za progiem, albo właśnie nadeszła.

Charakterystyczne dla „złotej jesieni” są nitki pajęczyn unoszące się w powietrzu.
I znów – w językach obcych nazywa się to dziwacznie: „pajęcze latawce” lub „pajęcze balony” (spider kiting lub spider ballooning) po angielsku, „pajęczy lot” (vuelo arácnido) po hiszpańsku, a Francuzi, gdy chcą uniknąć anglicyzmu ballooning, używają czasownika montgolfière.
My, znani z rycerskości, kurtuazji i czci dla płci niewieściej, nazwaliśmy to lotne zjawisko „babie lato” (przepraszam: Pawlikowska-Jasnorzewska się wyłamała, nazywając lecące pajęczyny „szalem kaukaskim”, ale wiadomo – kobieta!). A Rosjanie, mimo że uważają Kaukaz za swój, nazwali to (бабье лето) za nami.

Metaforycznie „złota jesień” to wiek, w którym panowie przeżywają drugą młodość, a paniom (pamiętajmy o przyrodzonej nam rycerskości, kurtuazji i czci dla płci pięknej – ale do czasu) przystoi jedynie: kądziel, koronkowy czepek babuni, kapcie i bezzębność.

Tak czy inaczej jesień – metaforycznie – oznacza schyłek: zapowiada koniec roku, życia, okresu, ery. W przeciwieństwie do wiosny, która wszystkiego ogłasza początek, po zwycięstwie nad zimową martwotą obsypany kwiatami, miłością i zielenią.
Chciałbym więc wiedzieć, kto wymyślił dla okresu, który zakończył totalitarną zimę w krajach ówczesnego bloku sowieckiego, nazwę „jesień ludów”?
Prawda: wyjęcie głowy spod sierpa i młota, zapoczątkowane w PRL (4 czerwca 1989), a kon­ty­nu­o­wa­ne w tymże i następnym roku na Węgrzech, w NRD, Czechosłowacji, Rumunii i Bułgarii, było formalno-prawne, bo kilku generacji trzeba by wyrzucić je z umysłów i serc. Chcę jednak wierzyć, że był to początek czyli wiosna  nowej ery, a nie – na litość boską! – jej schyłek, czyli jesień! Bo co potem?
Choć fakt: zastanowienie moje (kto wymyślił?) jest retoryczne, gdyż odpowiedź narzuca się sama: cichy marksista postkomunista!.

Drugi ślad jesień zostawiła w terminologii muzycznej.

Festiwal „Warszawska Jesień”, który po raz pierwszy odbył się w roku 1956 (wymyślili go kompozytorzy Tadeusz Baird i Kazimierz Serocki) i trwa do dziś, to jedna z najbardziej odjazdowych imprez muzycznych w dziejach świata. Jakim cudem PRL-owska cenzura pozwoliła na jego (nieprzerwane, z wyjątkiem stanu wojennego) istnienie – nie mam pojęcia.

 

Trzeci ślad jesień zostawiła w literackich tytułach.

Pomińmy Witkacowskie Pożegnanie jesieni (1927), obie Jesienie (1934, 1936) Schulza, Polską jesień (1955) Jana Józefa Szczepańskiego, Złotą jesień (1954) Hłaski, Trzecią jesień Dąbrowskiej, a nawet Siódmą jesień (1921) Tuwima.

Sądzę bowiem, że w dziale „jesienne tytuły” pierwsze miejsce zajmuje dzieło holenderskiego mediewisty Johana Huizingi Jesień średniowiecza. Oryginał został wydany w roku 1919, przekład polski (Tadeusza Brzostowskiego) ukazał się dopiero w roku 1961, ale od tego czasu wywiera wpływ na kolejne pokolenia Polaków. Nawet swego czasu, w pewnych kręgach, poważnym towarzyskim obciachem była niezna­jomość tej średniowiecznej panoramy dziejów.
Jak dziś przedstawia się sprawa znajomości dzieła Huizingi – nie mnie wyrokować, ale jednego jestem pewien: tytuł zarówno zapadł w świadomość masową, jak i wzbogacił ekspresyjną warstwę polszczyzny.

Stało się to za sprawą geniuszu tłumaczki, Elżbiety Gałązki-Salamon, która – pracując nad dialogami filmu Pulp Fiction (1994) Quentina Tarantino – kwestię „I'm gonna get medieval on yo' ass!” podała jako: „Zrobię ci z dupy jesień średniowiecza!”

 

Dosyć już tych jesienności. Na psa urok!
Teraz kilka przysłów (niby dla poprawienia nastroju, ale też depresyjne!):

Idzie jesień, a tu próżna kieszeń.

Im głębiej w jesieni
grzebią się robaki,
tym bardziej zima
da się we znaki.
[bardzo to przysłowie lubię!]

Jesień, brzuch kieby kieszeń.

Jesień tego nie zrodzi,
czego wiosna nie zasiała.

Kto w jesieni swoich bydląt nie tuczy,
ten je w zimie dźwiga, na wiosnę wywłóczy.

Przyszła jesień,
a tu próżna kieszeń.

Przyszła jesień, ręce w kieszeń.

W jesieni, gdy tłuste ptaki,
mróz w zimie nie ladajaki.

W jesieni, prędko
gdy liście z drzew padnie,
to wkrótce zima będzie,
każdy zgadnie.

W jesieni wczas mróz,
na wiosnę prędko rychtuj wóz.

W jesieni
z garnca deszczu, korzec błota;
na wiosnę
z korca deszczu, garniec błota.

Pzdrwm_Robak

PS.
Za pocztówki dziękuję (w kolejności nadlatywania z czterech stron świata):

•   Kai (ze Shqipërii);
•   Kai, Mai i Witoldowi (z Finlandii, z rejsu Zaruskim);
•   Markowi (właśnie temu ze Świdnicy, a kartka była pantomimiczna z Wrocławia!);
•   Oli, Matyldzie, Mai, Strusiowi, Zuzi i Zuzi (skądże by, jak nie z Pogorii sześć pocztówek w jednej kopercie!);
•   Karolowi (z któregoś z rozlicznych festiwali);
•   Natalii (z Lidingo w Szwecji);
•   Łukaszowi (nie powiem, skąd);
•   Magdzie i Maszy (najpierw z Grecji, później ze Złotych Gór);
•   Oli (banan z Tennessee!);
•   Zuz-Ali (z Jastrzębia, ale i ze Zdroju);
•   Martynie (ciężko powiedzieć, skąd : );
•   Mirce i Stachowi (najpierw z Gruzji, a potem z Litwy);
•   Kasi (z jej rejsu na pokładzie jednostki czterokołowej Helena);
•   Krzysztofowi, znanemu jako "Kapitan" (z wędrówki po ostępach Montany i Yellowstone);
•   Ryśkowi (z rejsu, który prowadził dookoła Sycylii);
•   Kryspinowi (z Krakowa ale z Wieliczki);
•   Dorocie, Idze i Karolowi (z Kazimierza).

 

Cytaty na wstępie:

Andrzej Waligórski – „Jesień idzie”.
Eugène Ionesco – Lekcja (La Leçon; 1950). Tłum. Jan Błoński.

PAŹDZIERNIK...

Jasne, że październik. Wystarczy spojrzeć w okno i widać. No, chyba że ktoś mieszka w tropikach, na przykład w Singapurze.

Październik – dziesiąty miesiąc w roku, według używanego w Polsce kalendarza gregoriańskiego, ma 31 dni.
Jest najdłuższym miesiącem w roku kalendarzowym: ponieważ na październik przypada zmiana czasu letniego na zimowy jest on dłuższy o jedną godzinę od pozostałych 31-dniowych miesięcy.

Teraz powinno być, jak etymologię słowa „październik” wyjaśnia Aleksander Brückner (pamiętamy: 1856-1939, filolog, slawista, historyk literatury i kultury polskiej, znawca staropolszczyzny) i jeszcze np. zgrabny cytacik z Lindego. Ale nie będzie, bo to wyjaśni każdy, nawet ci, co o Brücknerze i Lindem nie słyszeli w życiu, a nawet tacy, dla których zaskoczeniem jest fakt istnienia słownika języka polskiego, bo przecież jeżeli słownik – to z jakiegoś na jakiś, a nie z naszego na nasze.
„Wrzesień” – bo wrzosy, „listopad” – bo liście spadają, „grudzień” – bo gruda (tu już tak prosto nie jest, bo na własne uszy słyszałem, jak ktoś powiedział, że mu coś „idzie jak po grudzień”).

A „październik”? Tu też jest „trudniej”, bo chodzi o paździerze, od których jest też „płyta paździerzowa” (a nie na odwrót!) – odpadki z lnu lub konopi.
Dziś mało kto zna bajkę Konopnickiej Jak to ze lnem było, a tego, jak się obrabia len – poza specjalistami – dziś nie wie nikt, choć kiedyś była to jedna z podstawowych prac w każdym większym gospodarstwie. W bajce, jak to w bajce: był król – dobrotliwy, sprawiedliwy, ale bardzo nieszczęśliwy, ciągle bowiem był zmartwiony z racji takiej, że jego naród na grzbiet nie miał co włożyć. Dał mu starzec, przy drodze spotkany, worek nasion mówiąc, że złoto z nich wyrośnie – ale że nie wyrosło, więc król zielsko najpierw kazał wyrwać, później w rzece topić, później pod lasem rzucić. A gdy znów mu się przed oczy napatoczyło, zawołał:

– Hej tam! Zabrać mi to przeklęte zielsko i otłuc kijami, żeby aż z niego paździerze poszły!
I z wielką pasją do domu wracał, a z nim goście jego.
A pachołki tymczasem, one pęki łodyg porwawszy, zaczęli je kijami okładać tak, że aż z nich paździerze leciały.
Naleciał tych paździerzy okrutny pokład, a łodygi aż pobielały, jak z nich ta pierwsza surowizna zeszła.

Tymczasem starzec – którego król zdążył już w lochu uwięzić – nauczył dzieweczkę jedną, jak z łodyg lnianych nić wysnuć i płótno utkać, i królowi sztukę materiału w darze złożył, mówiąc:

Kazałeś go topić?
Dobrześ uczynił, bo jego łodyżki w wodzie odmięknąć muszą.
Kazałeś go z wody precz cisnąć?
Dobrześ uczynił, bo go trzeba suszyć.
Po moknięciu owym kazałeś go kijami z paździerzy obić?
Dobrześ uczynił, bo tę złą paździerz obić trzeba z łodygi, żeby ją uprawić.
Kazałeś je zaś powtórnie kijami obijać?
I toś dobrze uczynił, bo do trzeciej skóry len obić trzeba i kijem go wyłamać, żeby do włókna się dostać.
[…] Królewna niech każe po wsiach len siać i tak go sprawić z rozwagą i miłością, jakeś go ty królu, z gniewem sprawiał, a z płótna niech da koszule dla wszystkich sierot i niemocnych szyć, co jest więcej niż złoto, bo jest poratowanie ubóstwa i niedostatku.

I tak to się wszystko – jak pisał x. Tischner – fajnie po góralsku skończyło, hej!

 

Hen, drzewiej... [„hen” to wg słownika 'wzmocnienie okolicznika miejsca', „drzewiej” to 'dawniej' (a nie tryb rozkazujący)] dziesiąty miesiąc roku nazywano u nas również: paździerzec lub paździerzeń (od tych samych paździerzy), pościernik (od ściernisk jesienią pola pokrywających), a także winnik, co zbieżne było ze starogermańską nazwą października Weinmond, więc smacznie – bo od wina.

Łacińska nazwa October – „ósmy miesiąc” (octo to po łacinie osiem), zaczęła być używana od roku 46 p.n.e., kiedy to Rzymianie za pierwszy miesiąc roku uznali Ianuarius (styczeń) zamiast marca (Martius).
Nazwa ta została zapożyczona przez większość języków europejskich.

 

Październikowe rocznice

 

1 października 1800: trzeci traktat z San Ildefonso – Hiszpania oddaje Francji „Zachodnią Luizjanę”.

Cudzysłów dałem dlatego, że owa nazwa nie ma nic wspólnego z dzisiejszym stanem Luizjana, gdyż w owym czasie oznaczała terytorium stanowiące prawie 25% powierz­chni dzisiejszych Stanów Zjednoczonych.
Obejmowało ono – w całości – dzisiejsze stany (porządek alfabetyczny): Arkansas; Dakota Południowa; Iowa; Kansas; Missouri; Nebraska; Oklahoma; oraz mniejsze lub większe części stanów (porządek prawie alfabetyczny): Dakota Północna; Luizjana (na zachód od Missisipi, z Nowym Orleanem); Minnesota (na zachód od Missisipi); Montana, Wyoming i Kolorado (na wschód od Gór Skalistych); Nowy Meksyk (część północno-wschodnia); Teksas (część północna) i niewielkie kawałki dzisiejszych prowincji kanadyjskich Alberta i Saskatchewan.

Hiszpania oddała więc taki kawał kontynentu Francji w zamian za:

● obietnicę utworzenia królestwa na podbitym przez Napoleona Półwyspie Apenińskim (państwa „Włochy” wówczas nie było; powstanie dopiero w 1861 r.) którym władać miał bratanek hiszpańskiego króla – książę Parmy, Ludwik Franciszek Filibert Burbon-Parmeński;

● obietnicę Francji, że nie przekaże „Zachodniej Luizjany” żadnemu innemu państwu.

● Do tego Hiszpanie zgodzili się dołożyć sześć 74-działowych okrętów wojennych, które miały być przekazane po objęciu przyrzeczonego tronu przez Ludwika Franciszka Filiberta.

Trzeci traktat z San Ildefonso (ściśle tajny w momencie podpisania) ogłoszono miesiąc po uzgodnieniu. Ostateczna umowa podpisana została 21 marca 1801 r. w Aranjuez.

Napoleonowi, wojującemu z Anglią, zależało na sojuszu z Hiszpanią, więc Ludwik Franciszek Filibert, 21 marca 1801 r., został królem tzw. Etrurii, ze stolicą we Florencji (że pod kontrolą Francji, to jasne, prawda?). Panował krótko: dwa lata później zmarł, zostawiając na tronie 4-letniego syna.
Epizod Królestwa Etrurii trwał też krótko, bowiem Napoleon w 1807 roku włączył je w skład Cesarstwa Francuskiego.
I tak została wypełniona francuska obietnica pierwsza.

Karol IV Hiszpański ogłosił dekret królewski o przekazaniu „Zachodniej Luizjany” Cesarstwu Francji 15 października 1802. Trzy miesiące później Napoleon złożył, a Thomas Jefferson przyjął ofertę kupna/sprzedaży tego terytorium.
I tak została wypełniona francuska obietnica druga.

Okręty (Intrépido, Conquistador, Pelayo, San Genaro, AtlanteSan Antonio) zostały przekazane Francji, zgodnie z umową, w marcu 1801 r.

 

Jak było dokładnie ze sprzedażą „Zachodniej Luizjany” Stanom Zjednoczonym, przeczytacie przy dacie 30 kwietnia, bo właśnie tego dnia, w 1803 roku, podpisany został akt transakcji zwanej Louisiana Purchase. A w skrócie rzecz miała się tak.

Rewolucja francuska z 1789 roku (zwana Wielką) oparła się na trzech wyrazach-hasłach: liberté, égalitéfraternité, komunikując całemu światu, że wszyscy ludzie są wolni, równi i (sobie) braćmi. Ludzie prostoduszni przyjęli to bez zastrzeżeń, zapominając, że zawsze są ludzie bardziej wolni i bardziej równi niż inni, a braterstwo też może być różne, np. stryjeczne, cioteczne czy jeszcze dalsze.
Dosłownie pół godziny po napisaniu tych słów, otworzyła mi się (słowo daję: przypadkiem) jedna z książek na stronie z następującym cytatem:

Rewolucje proklamują szlachetne słownictwo, które przenika do mowy potocznej: nawet przeciwnicy wierzą w głębi serc, że zawarte w intencjach re­wo­luc­ji dobro i rozum wyeli­minują w końcu przemoc i absurd, wierzą w sło­wa, albowiem moc słów jest nieod­gad­nio­na, zaś na zużycie ich nie starczy stuleci.

Précisément.
Tacy właśnie prostoduszni ludzie zamieszkiwali kolonię francuską Saint-Domingue (zachodnia część wyspy Hispaniola, dziś: wyspa Haiti; po polsku kolonia ta zwana była z hiszpańska: San Domingo). Pojęli oni rewolucyjne hasła dosłownie i zażądali tego, co im się wydawało ich.
Sęk w tym, że byli to czarni niewolnicy z plantacji, którym do głowy nie wpadło, że gdy biali panowie w Europie robią demokratyczno-wolnościowe rewolucje, to czarnym do tego wara, bo mają pracować jeszcze więcej, gdyż rewolucja zawsze potrzebuje pieniędzy. Jednak niewolnicy – jak to niewolnicy – zaczęli powstanie.

Ekspedycje wojskowe wysłane do Saint-Domingue przez Hiszpanię, Wielką Brytanię i Napoleona, by spacyfikować buntowników (Legiony Polskie z armii napoleońskiej też pacyfikowały, a jakże) były dziesiątkowane zarówno przez powstańców, jak i choroby tropikalne. Ukaz z 1802 roku, który nadszedł z Paryża i oznajmiał utrzymanie niewolnictwa na Martynice i Gwadelupie także niewiele pomógł.

Napoleon zdał sobie sprawę, że Saint-Domingue nie utrzyma (i rzeczywiście: powstańcy ogłosili niepodległość 1 stycznia 1804 jako Haiti), a bez tej bazy wszelkie posiadłości francuskie na kontynencie północnoamerykańskim nie przetrwają długo. Najbardziej zaś potrzebne mu były pieniądze.

Jefferson z kolei zdawał sobie sprawę, że wkrótce pojawi się co najmniej dwóch pretendentów do „Zachodniej Luizjany” – Hiszpania i Anglia i że najtańsza wojna będzie wielokrotnie droższa od ceny wynegocjowanej z Francją. Francja zaś proponowała sprzedaż terytorium mającego 2.144.510 km2 (828.000 mil kw.) za 15 milionów dolarów (11,75 mln gotówką, reszta – przez umorzenie długu), czyli 7 centów za hektar (po amerykańsku: 2,8ȼ za akr). Dziś by to było ok. 236 milionów dolarów czyli 1,11 dolara za hektar (44,5ȼ za akr) – darmo!

Trzeba tu jeszcze dodać, że w owym czasie duża część ziem wchodzących w skład „Zachodniej Luizjany” mogłaby się reklamować jako „nietknięta stopą białego człowieka”.

 

 

14 października 1582 był dniem ciekawym, bo datą dnia poprzedniego był 4 października – czyli 10 dni wypadło z kalendarza. Stało się to za sprawą bulli Inter gravissimas [„Wśród najpoważniejszych (obowiązków pasterskich)"] wydanej przez Grzegorza XIII.
Papież zarządził zmianę, by dostosować daty obowiązującego do owej pory systemu juliańskiego do kalendarza solarnego czyli astronomicznego, bo np. przesunięcie Wielkiejnocy zaczęło być zbyt wielkie.
Kalendarz wprowadzony przez Juliusza Cezara w 45 r p.n.e. był postępem wobec tego, jak liczono daty w Rzymie wcześniej, ale miał i wady: m.in. w wyznaczaniu lat przestępnych, przez co spóźniał się wobec Słońca o 1 dzień na 128 lat.
Kalendarz Grzegorza zreformował naliczanie lat przestępnych (miał 1 dzień spóźnienia solarnego na 3322 lata), ale musiał też zniwelować różnicę (dokładnie: jej część), jaka narosła w systemie juliańskim, stąd właśnie ów przeskok o 10 dni.

Różne kraje przyjęły tę zmianę różnie.
Katolicy – Hiszpania, państwa włoskie czy Polska – przyjęli kalendarz gregoriański niemal natychmiast.
Wielka Brytania przyjęła go niemal 200 lat później (1752), Bułgaria – w 1916, Grecja – w 1923.

W Rosji było jeszcze dziwniej: kalendarz zmienił się tam w roku 1700 ale... z bizantyjskiego na juliański. Bizantyjski – wiadomo: otrzymany od Cesarstwa Wschodniorzymskiego i dumnie podtrzymywany, gdy po 1453 roku drugim Konstantynopolem – stolicą prawosławia – stał się Kijów, a później Moskwa.
Bizantyjczycy poszli na całość: żadne tam założenie miasta, czy nawet narodzenie Chrystusa, tylko stworzenie świata. Wyliczyli sobie, że akt kosmicznej kreacji wydarzył się (wg naszych ułomnych obliczeń) w 5508 r p.n.e. i w AD 691 zaczęli datować lata po swojemu, uznając ten rok za 6199.
W roku 7208 Piotr I, modernizując Rosję, chciał uczynić (i uczynił) to samo z jej kalendarzem. „Ciut mu się jednak – jak mawia mój przyjaciel, Geografem zwany, więc i na kalendarzach się znający – omskło.” I car Piotr zamiast gregoriańskiego wybrał kalendarz juliański, oznajmiając w dodatku, że niniejszym jest rok 1700, czyli początek wieku osiemnastego.
Z tym też mu się „omskło” (podobnie jak sto lat później Słowackiemu; a niektórzy nie mogą tego zrozumieć do dziś), bo lata zakończone na dwa zera kończą stary wiek, a nie są początkiem nowego. Ale wydaje się, że na Rusi nie było głupiego na tyle, żeby wytknąć błąd carowi – więc tak zostało.
Wreszcie przyszli bolszewicy i w roku 1918 przeszli na system gregoriański.
Aż dziw: bolszewicy przejęli system burżuazyjno-religiancki. Chyba tylko dlatego, że przyspieszał kalendarz: jeden dzień – a dziesięć dni władzy proletariatu więcej!

Ale w Rzeczypospolitej też łatwo było jedynie teoretycznie. W aktach obrad sejmowych, które rozpoczęły się w Warszawie w październiku 1582 odnotowano: wedle poprawy nowego kalendarza w dzień świętej Jadwigi (15 października) roku tysięcznego pięćsetnego osiemdziesiąt drugiego [Sejm] zaczęty i zagajony został.

Ciekawa rzecz: Stefan Batory, który początkowo nakazywał wprowadzenie nowego datowania w urzędach państwowych i całym państwie bez względu na wyznanie (nie zachował się żaden oryginał tego rozkazania), w roku następnym rozkaz złagodził i do hierarchów Kościoła Prawosławnego, 18 maja 1585, napisał:

postanowiliśmy dla wyznawców religii Greckiej, którzy w Wielkiem Księstwie Litewskiem zamieszkują,
udzielić wolne i spokojne wyznanie, odbywanie i zachowywanie w temże Księstwie
wszelkich obrządków i rytuałów podług dawnego kalendarza i przepisu.

W roku kolejnym (21 stycznia 1584) król powtórzył: ludzie greckiego zakonu do tej poprawy kalendarza nowego, bez przyzwolenia starszego patryjarchy swojego, gwałtem przymuszani być nie mają. Ten uniwersał był reakcją na zachowanie katolickich fundamentalistów, którzy we Lwowie, w Wilnie i Łucku wszczęli rozruchy, gdyż nie podobało im się, że prawosławni obchodzili święta kościelne dziesięć dni później. Dziesięć dni, jak widać, nie dym!

Ruszyli się nie tylko katolicy. Rewoltę antygregoriańską wszczęli ewangelicy w Inflantach; w Rydze zrobiło się groźnie do tego stopnia, że w styczniu 1585 ryska rada miejska musiała zagwarantować opozycji, iż stary kalendarz będzie obowiązywał tak w sferze kościelnej jak i świeckiej. I tak było.
Gdy nakaz datowania gregoriańskiego powtórzył w 1589 kolejny król, Zygmunt III, Ryga odmówiła, a w 1613 złożyła formalny protest na sejmiku – i zgoda na używanie dat juliańskich została jej przyznana.

Podobnie rzecz się miała w Prusach Książęcych, gdzie rozkazowi królewskiemu otwarcie zaoponowano. Bez szemrania za to daty gregoriańskie przyjęte zostały w 1612, gdy zadekretował je pruski książę-regent Johann Sigismund, opiekun prawny formalnego władcy Albrechta Friedricha, słabującego wówczas na umyśle.

Który to już raz chce się za podlaskimi adwersarzami Bogusława Radziwiłła powtórzyć: Omnis novitas in re publica periculosa est — Wszelka nowość w Rzeczypospolitej jest niebezpieczna.

Choć może bardziej pasowałby tu cytat Radziwiłła sienkiewiczowskiego: „Ej, galimatias w tej waszej Rzeczypospolitej, galimatias.”

 

Dużo się tego zrobiło, choć rocznice tylko dwie. Wobec tego:

 

Znaki Zodiaku
przypadające na październik

Waga (♎, do 22 października).

Skorpion (♏, od 23 października).

Wstyd nawet pisać. Pijar tzw. czarny (więc prawdziwy, bo bez kadzenia i komercyjnej chęci przypodobania się każdemu) jest po prostu bezlitosny O Wadze było we wrześniu, a Skorpion?

Ma manię prześladowczą.
Nic nie jest w stanie zmienić jego przekonania, że licznym, stałym niepowodzeniom Skorpiona
winien jest zawsze ktoś inny, a nie on sam.
Ze strachu atakuje pierwszy i to od tyłu.
Z przyjemnością dręczy zwierzęta i marzy o posadzie dozorcy w ZOO.

Maju, przybądź!

 

W językach słowiańskich
i bałtosłowiańskich

dziesiąty miesiąc roku to:

białoruskiкастрычнік [kastrycznik]
bośniackioktobar
bułgarskioктомври [oktombri]
chorwackilistopad
czeskiříjen [rzijen]
kaszubskirujan (też: pajicznik, paklepnik, pazdzérznik, oktober)
litewskispalis
łatgalskileita
łużycki (dolny)oktober (też: winowc, winski)
łużycki (górny)oktober (też: winowc)
łotewskioktobris
macedońskioктомври [oktombri] albo листопад [listopad]
rosyjskioктябрь [oktiabr’]
serbskioктобар [oktobar]
słowackioktóber
słoweńskioktober
ukraińskiжовтень [żovtień]
żmudzkispalis

 

Przysłowia związane
z październikiem:

Gdy październik ciepło trzyma,
zwykle mroźna bywa zima.

Gdy październik ze śniegiem przybieży,
na wiosnę długo śnieg na polach leży.

Grzmot październikowy – niestatek zimowy.

Jeżeli październik jest wietrzny i mroźny,
to nie będzie za to styczeń, luty groźny.

Miesiąc październy,
marca obraz wierny.

Październik chodzi po kraju,
żenie ptastwo z gaju.

Październik, bo paździerze
baba z lnu cierlicą bierze.

Październik, gdy grzmot na wschodzie naprawi,
burz nas wielkich i wiatrów nabawi.

Pościernik, bo po ścierni,
pług rznąc skibę, rolą czerni.

W krótkie dzionki października
wszystko z pola, sadu znika.

W październiku jak na śmietniku

W październiku, jeśli liście z drzewa nie spadają,
będzie tęga i ostra zima.

W październiku myśli z ptakami na południe odlatują.

 

Przysłowia na


św. Franciszka (4.X)

Na św. Franciszka
chłop już w polu nic nie zyska.

Na św. Franciszka
odlatuje pliszka.

 

św. Brygidę (8.X)

O św. Brygidzie
babie lato przyjdzie.

 

św. Emila (11.X)

Na Emila
babskie lato się przesila.

 

św. Edwarda (13.X)

Na Edwarda – jesień twarda.

 

św.Teresę i Jadwigę (15.X)

Dobra Tereska,
kto z nią nie mieszka.

Każda Teresa
ma swe interesa.

Na św. Teresę
odziej się w bekieszę.

Do św. Jadwigi
pozbieraj jabłka, orzechy i figi.

Jadwiga rzepę kopie.

Kto sieje na Jadwigę,
ten zbiera figę.

Od św. Jadwigi
włóż na górę czepigi.
[można odłożyć na strych pługi i radła, bo to koniec orki]

Po św. Jadwidze
słodycz w marchew idzie.

 

św. Gawła (16.X)

Kiedy w św. Gaweł słota,
będzie w lecie dużo błota.

Św. Gaweł stoi na to,
jakie będzie przyszłe lato.

 

św. Łukasza (18.X)

Już minął św. Łukasz,
czego w polu szukasz?

 

św. Urszulę (21.X)

Od Urszuli
śnieżnej oczekuj koszuli.

Urszula do pieca przytula.

 

św. Kryspina (25 X)

Na świętego Kryspina
szewc przy świecy poczyna.

W świętego Kryspiniana
każda szewczyna pijana.
[św. Kryspin uważany jest za patrona szewców]

 

św. Szymona (28.X)

Kiepski rok zapowiada,
gdy na Szymona pada.

Na Szymona i Judę
trza opatrzeć budę.

Od Szymona i Judy
przeszły w polu trudy.

 

Większość przysłów (i po części pisownia) za:
Adalberg, Samuel. Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich.
Warszawa : Druk Emila Skiwskiego, 1889-1894.

Cytat wewnątrz tekstu:
Tyrmand, Leopold. Życie towarzyskie i uczuciowe.
Paryż : Instytut Literacki, 1967; str. 167.

 

Kod literowy

A – Alpha
B – Bravo
C – Charlie
D – Delta
E – Echo
F – Foxtrot
G – Golf
H – Hotel
I – India
J – Juliet
K – Kilo
L – Lima
M – Mike
N – November
O – Oscar
P – Papa
Q – Quebec
R – Romeo
S – Sierra
T – Tango
U – Uniform
V – Victor
W – Whiskey
X – X-ray
Y – Yankee
Z – Zulu

===================

P – Papa
O – Oscar
G – Golf
O – Oscar
R – Romeo
I – India
A – Alpha